ಅವನು ಒಳಗೆ ಬಂದಾಗ ನಾನು ಒಂದರ್ಧ ಗ್ಲಾಸ್ ಬಿಯರ್ ಗುಟುಕರಿಸಿ ಕೂತಿದ್ದೆ. ಆಗ ತಾನೇ ಯಾರೋ ಜ್ಯೂಕ್‍ಬಾಕ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದುಡ್ಡು ಹಾಕಿ ಹಾಡು ಶುರು ಮಾಡಿದ್ದರು. ಯಾವುದೋ ನನಗಿಷ್ಟವಾಗದ ಹಾಡು ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ’ಯಾರಪ್ಪಾ ಇದು, ದುಡ್ಡು ಕೊಟ್ಟು ಕೆಟ್ಟ ಹಾಡು ಕೇಳುತ್ತಾರಲ್ಲ!’ ಎಂದು ನನ್ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ನಾನು ಮುಸಿನಗುತ್ತಿದ್ದೆ. ಅವನು ಸ್ವಲ್ಪ ಅಪ್ರತಿಭನಾಗಿದ್ದಂತೆ ತೋರಿತು. ಕೌಂಟರಿನ ಎದುರಿಗಿನ ಖಾಲಿ ಕುರ್ಚಿಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಕೂತ. ತನ್ನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿದ್ದವರನ್ನೆಲ್ಲ ಮಾತಾಡಿಸಿ ಕೈಕುಲುಕಿ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ. ಹುಮ್ಮಸ್ಸಿನಿಂದಲ್ಲ, ಒಂದು ರೀತಿಯ ಅಳುಕಿನಿಂದ. ಅವನ ನಡೆನುಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಗುರಾದ socialising ಇರಲಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ, ಯಾವುದೋ ಭರವಸೆಗಾಗಿ ಹಾತೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದ. ಅಭಯಹಸ್ತಕ್ಕಾಗಿ ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದಂತಿತ್ತು.

“Are you ok?” ಒಮ್ಮೆಲೆ ನನ್ನತ್ತ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ಬಂದಾಗ ನಾನು ಕೊಂಚ ತಡವರಿಸಿದೆ. “ನಾನು ಆರಾಮಾಗೇ ಇದ್ದೀನಿ. ನನಗೆ ಇಷ್ಟದ ಹಾಡು ಬರುತ್ತಿದೆ. ಅದನ್ನ ನಾನೂ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನಷ್ಟೆ.” ನಾನು ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ಗಮನಿಸದಂತೆ, “ಓ, ಸರಿ. ಯಾಕೆ ಕೇಳಿದೆ ಅಂದರೆ, ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಆರಾಮಾಗಿದ್ದೀ ಅಂತ ಖಾತ್ರಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎನ್ನಿಸಿತು. ನಾನು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಇರಾಕಿನಿಂದ ಮರಳಿ ಬಂದೆ.” ಓ, ನನಗೆ ಈಗ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗತೊಡಗಿತು. ಅವನು ಹೊರಗಡೆ ಸಿಗರೇಟು ಸೇದಲು ಹೊರಟಿದ್ದ. ನಾನೂ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತೇನೆಂದು ಹೊರಹೋದೆ. “ನೀನು ಇಂಡಿಯಾದವನಲ್ಲವೆ. ನನಗೆ ಇಂಡಿಯನ್ನರು ಇಷ್ಟವಾಗುತ್ತಾರೆ. ನಿಮ್ಮ ಭಾಷೆಯ ಶಬ್ದವೇನಾದರೂ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ… ಉಹ್… ಉಂ.. ನಾಮಸ್ತೆ.” ನಾನು ನಕ್ಕು ಕೇಳಿದೆ, “ಇರಾಕ್‍ಗೆ ಏನು ಹೋಗಿದ್ದು? ಕೆಲಸದ ಕಾರಣವೋ?” ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೆ ಅದೆಂಥ ಮೂರ್ಖ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿದೆ ಎನ್ನಿಸಿತು. ಅವನು ಇರಾಕಿಗೆ ಏತಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯ? “ಹೌದು. ಅಮೆರಿಕನ್ ಮಿಲಿಟರಿ.” ನಾನೆಂದೆ, “ಕ್ಷಮಿಸು. ಅದೊಂದು ಮೂರ್ಖ ಪ್ರಶ್ನೆ. It should have been obvious.” “No no.. ಪರವಾಗಿಲ್ಲ. You are doing good. ಅದಿರಲಿ. ನಿನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳು. ನೀನು ಮನೆಯಿಂದ ಇಷ್ಟು ದೂರ ಇದ್ದೀಯ. ದಿನಾ ಮನೆಗೆ ಫೋನು ಮಾಡಿ ಮಾತಾಡುತ್ತೀ ತಾನೆ? ಏಕೆಂದರೆ ಮನೆಯಿಂದ ದೂರ ಇರುವುದು ಎಷ್ಟು ಕಷ್ಟ ಎಂದು ನನಗೆ ಗೊತ್ತು. ಕಳೆದ ೧೮ ತಿಂಗಳು ಇರಾಕಿನಲ್ಲಿದ್ದೆ.” ನನಗೆ ಏನು ಹೇಳುವುದು ತಿಳಿಯದಾಯಿತು. ಮನೆಯಿಂದ ನಾನೂ ದೂರವಿರುವುದು ನಿಜ. ಆದರೆ ನನಗೂ ಅವನಿಗೂ ಸಾಮ್ಯತೆ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ನನ್ನ ದೇಶವಲ್ಲದಿರಬಹುದು, ಆದರೂ ಒಂದು ಸ್ವತಂತ್ರ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಆರಾಮಾಗಿ ಇರುವುದಕ್ಕೂ, ಇರಾಕಿನಂಥಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದಕ್ಕೂ ಹೋಲಿಕೆಯಿದೆಯೇ? ಅಷ್ಟಕ್ಕೆ ಬಿಡದೆ ಮುಂದುವರಿಸಿದ, “Now, don’t bullshit me. Tell me if you are ok here or not. ಏಕೆಂದರೆ ಬೇರೆ ದೇಶದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದವರು ಇಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿರಬೇಕು. They should feel they are welcome here.” “ಆ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತೆ ಮಾಡಬೇಡ. ಇರಾಕಿಗೂ ಅಮೆರಿಕಕ್ಕೂ ಕಂಪೇರ್ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇದು ಕೂಡ ನಮ್ಮ ದೇಶದಂತೆ ಶಾಂತವಾದ ದೇಶ.” ಅವನಿಗೆ ಅದರಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಾಧಾನವಾಯಿತು. “ನೀನು ಹೇಳಿದ್ದು ಕೇಳಿ ಸಂತೋಷವಾಗತ್ತೆ. ಆದರೂ ಯಾರಾದರೂ ನಿನಗೆ ಏನಾದರೂ ಅಂದರೆ, ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ತಾರತಮ್ಯ ತೋರಿದರೆ, ಯಾವುದೇ ಹಿಂಜರಿಕೆಯಿಲ್ಲದೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟವರಿಗೆ ದೂರು ಕೊಡು. ನಿಮ್ಮ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿಯಲ್ಲೋ, ಅಥವಾ ಮತ್ತೆಲ್ಲೋ ಇದನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿರುತ್ತಾರೆ.” ನಾನು ಹೇಳಿದೆ, “ಆ ಥರದ ಏನೂ ನನ್ನ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಆ ಥರದ್ದು ಆಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ನನಗೆ ಖಾತ್ರಿಯಿದೆ.” “ಅದು ಒಳ್ಳೆಯದೆ. ಆದರೂ ನೀವು ಸ್ವಲ್ಪ ಮೆತ್ತನೆಯ ಜನ. And there are quite a few assholes around… Well, you know there are assholes everywhere…” ನಾನು ನಗುತ್ತ ಹೇಳಿದೆ, “ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಏನೂ ಅಂದುಕೋಬೇಡ. ನಮ್ಮಲ್ಲೂ ಅಂಥವರು ಬಹಳವಿದ್ದಾರೆ. In fact, I am sure there are many more assholes in India, simply because we have many more people there.”

ಇದೆಲ್ಲ ಮಾತುಕತೆಯ ಬಳಿಕ ಅವನು ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಾಧಾನ ತಳೆದಿದ್ದ. ಆದರೆ ಅವನು ನಲುಗಿಹೋಗಿದ್ದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ತನಗಾದ ಅನುಭವಗಳಿಂದ ಅವನು ಇನ್ನೂ ಹೊರಬಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಕುಟುಂಬದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿದ. ನನಗೆ ಮದುವೆಯಾಗಿದೆಯೇ ಇಲ್ಲವೇ ಕೇಳಿದ. ಅವನು ಹೇಳದಿದ್ದರೂ ಅವನ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಏನೋ ಒಡಕಾಗಿದೆ ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಎಂದು ನನಗೆ ತಿಳಿಯಿತು. ಒಳಗೆ ಹೋದ ನಂತರ ಕೌಂಟರಿನಲ್ಲಿ ಅವನ ಪಕ್ಕವೇ ಹೋಗಿ ಕುಳಿತೆ. “I still am shaken up,” ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದ. ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಿದ್ದ. ಪದೇ ಪದೇ ಕ್ಷಮೆ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದ. ತೇಗಿದ್ದಕ್ಕೆ ಸುತ್ತಲಿನವರ ಕ್ಷಮೆ ಕೇಳಿದ. ಏನು ಮಾತಾಡಿದರೂ ಅದರ ಕೊನೆಗೆ, “ನಾನು ಮೊನ್ನೆಯೇ ಇರಾಕಿನಿಂದ ಬಂದೆ,” ಎಂದು ಜೋಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ. “ಅದಕ್ಕೇಕೆ ಕ್ಷಮೆ ಕೇಳುತ್ತೀ ಬಿಡು. ನೀನೀಗ ವಾಪಸ್ ಮನೆಗೆ ಬಂದಿದ್ದೀಯ.” ಎಂದು ಸುತ್ತಲಿನ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ಹೇಳಿದರಾದರೂ ಅವರಿಗ್ಯಾಕೋ ಇವನಲ್ಲಿ ಅಂಥ ಆಸಕ್ತಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನನಗೆ ಅವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಿಸಬೇಕೆನ್ನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದುಕೊಂಡು ಇದೇ ದೇಶದವನೊಬ್ಬನನ್ನು ನಾನು ಸಂತೈಸುವುದು, ಅವನು ಮರಳಿ ಅವನ ನಾಡಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಭರವಸೆ ಕೊಡಲೆತ್ನಿಸುವುದು ವಿಪರ್ಯಾಸ ಎನ್ನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಅಲ್ಲಿಂದ ಎದ್ದು ಹೊರಟ. ಸುತ್ತಮುತ್ತಲೂ ಇದ್ದವರನ್ನೂ, ಬಾರ್‌ಟೆಂಡರ್‌ನನ್ನೂ ಕುರಿತು, “Make sure he is ok.” ಎಂದು ನನ್ನತ್ತ ಕೈತೋರಿಸುತ್ತ ೨-೩ ಸಾರಿ ಹೇಳಿದ. ಅವರು ಏನೂ ತಿಳಿಯದೆ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ನೋಡಿದರು. ನಾನೇ ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೆ ಸನ್ನೆ ಮಾಡಿ, “ಏನಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಾ ಸರಿಯಾಗಿದೆ,” ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. “Make sure he is OK. Because, I just came back from Iraq,” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಲೇ ಅಲ್ಲಿಂದ ನಿಧಾನಕ್ಕೆ ದಾಟಿ ಹೋದ.

ಹಿಂದಿನ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಕೈದಿಯ ಇಬ್ಬಂದಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತಾಡಿದೆವು. ಅದು ಆಸಕ್ತಿಕರವಾದ ಸಮಸ್ಯೆಯಂತೂ ಹೌದು. ಆದರೆ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಉಪಯೋಗ ಅದರಿಂದ ಇದೆಯೆ? ಏನಾದರೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರಸ್ತುತತೆ ಇದೆಯೆ? ಇದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಕೈದಿಗಳೆ! ಹಿಂದಿನ ಲೇಖನದಲ್ಲಿನ ರೀತಿಯ ಕೈದಿಗಳಲ್ಲ. ಅದು ಒಂದು ನಿದರ್ಶನ ಅಷ್ಟೆ. ಅಲ್ಲಿ ನಾನು ವಿವರಿಸಿದ್ದು ಒಂದು ಆಟ (ಗೇಮ್). ನಾವೆಲ್ಲರೂ ದಿನನಿತ್ಯವೂ ಇಂಥ ಅನೇಕ ಗೇಮ್‍ಗಳನ್ನು ಬೇಕಾಗಿಯೋ ಬೇಡಾಗಿಯೋ ಆಡುತ್ತಿರುತ್ತೇವೆ. ಅವನ್ನು ನಾವು ಹೇಗೆ ಆಡುತ್ತೇವೆ ಎನ್ನುವುದು ಬಹಳ ಮಟ್ಟಿಗೆ ನಮ್ಮ ಒಟ್ಟಾರೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವ ಮೊದಲು ಗೇಮ್ ಥಿಯರಿ ಏನು ಹೇಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಗೇಮ್ ಎಂದರೆ ಏನು ಎಂದು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ತಿಳಿಯೋಣ. ನಾನು ಈ ಗ್ರಹಿಕೆಗಳನ್ನು intuitive ಸ್ತರದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತೇನೆ. ನಿಖರ ಹಾಗೂ ಔಪಚಾರಿಕ definitionಗಳನ್ನು ಬೇಕಿದ್ದಲ್ಲಿ ನಂತರ ನೋಡಬಹುದು.

ಗೇಮ್ ಥಿಯರಿ ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರು ತೋರಿಸುವ ನಡವಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿದು ಅದಕ್ಕೆ ಔಪಚಾರಿಕವಾದ mathematical ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಕೊಡಲೆತ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂಥ ಒಂದು ಸಂದರ್ಭದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೀಗಿರುತ್ತವೆ: (೧) ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪಕ್ಷಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ಒಳಗಾಗಿರುತ್ತವೆ (೨) ಈ ಎಲ್ಲ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೂ ಯಾವುದೋ ಸಂಪನ್ಮೂಲವನ್ನು ಕುರಿತು ಆಸಕ್ತಿ/ಪೈಪೋಟಿ/ತಿಕ್ಕಾಟ ಇರುತ್ತದೆ (೩) ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಕೌಶಲ್ಯದಿಂದ ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಸಂದರ್ಭ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪಕ್ಷ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ನಿರ್ಧಾರ ಉಳಿದ ಪಕ್ಷಗಳು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿರುವ/ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ನಿರ್ಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ.

ಒಂದು ಗೇಮ್ ಅಥವಾ ಆಟದ ಸ್ವರೂಪ ಹೀಗಿರುತ್ತದೆ. ಆಟವೆಂದಮೇಲೆ ಸಹಜವಾಗಿ ಕನಿಷ್ಠ ಇಬ್ಬರು ಆಟಗಾರರಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಆಟಗಾರರು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿರಬಹುದು, ಸಂಘಟನೆಗಳಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ದೇಶಗಳಷ್ಟು ದೊಡ್ಡವಿರಬಹುದು. ಈ ಆಟಗಾರರ ನಡುವೆ ಯಾವುದರ ಸಲುವಾಗಿಯೋ ಪೈಪೋಟಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಅಥವಾ ಇಬ್ಬರಲ್ಲೂ ಯಾವುದೋ ರೀತಿಯ ವಹಿವಾಟು ನಡೆಯಬೇಕಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇಬ್ಬರಲ್ಲೂ ಒಂದಷ್ಟು ರಣನೀತಿಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಯಾವ ರಣನೀತಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಅವರು ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೂ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಂತೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರತಿಫಲ ಇರುತ್ತದೆ. ಗರಿಷ್ಠ ಪ್ರತಿಫಲ ದೊರಕುವ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಆಟಗಾರರು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರಷ್ಟೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ನಿರ್ಧಾರಗಳೂ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ನೀವು ಹಿಂದಿನ ಲೇಖನದಲ್ಲಿನ ಕೋಷ್ಟಕವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಫಲದ ಕೋಷ್ಟಕ (payoff matrix) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಕೈದಿಗಳ ನಿರ್ಧಾರಗಳು ಹಾಗು ಅವಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಪ್ರತಿಫಲಗಳು ನಮೂದಾಗಿವೆ. ಎಲ್ಲ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲೂ ಇಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ, ಅಂಕಿಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಪ್ರತಿಫಲದ ಕೋಷ್ಟಕ ಆಟಗಾರರ ಬಳಿಯಿರುವುದಿಲ್ಲವಾದರೂ ಅವರಿಗೆ ಕನಿಷ್ಠ ಪಕ್ಷ ಪ್ರತಿಫಲಗಳ ಸ್ವೋಪಜ್ಞ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯಾದರೂ ಇರುತ್ತದೆ.

ಒಂದಷ್ಟು ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ನೋಡೋಣ. ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದ ದೇಶಗಳು ಪರಮಾಣು ಪ್ರಾಬಲ್ಯದ ಪೈಪೋಟಿಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದು ಒಂದು ಗೇಮ್. ಅಥವಾ ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ನದಿ ನೀರಿನ ಹಂಚಿಕೆಯ ವಿವಾದಗಳು. ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ಮತ್ತೆ centre stageಗೆ ಬಂದಿರುವ ಭಾರತ-ಅಮೆರಿಕಾ ಪರಮಾಣು ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ನೋಡಿ. ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಆಟಗಾರರಿದ್ದಾರೆ: ಭಾರತ ಸರಕಾರ, ಅಮೆರಿಕಾ ಸರಕಾರ, ಅಮೆರಿಕನ್ ಕಂಪೆನಿಗಳು, ಭಾರತೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ, ಎಡಪಕ್ಷಗಳು, ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷಗಳು, ಅಲ್ಲದೆ ಭಾರತದ ವೋಟುದಾರರು; ಅನೇಕ ಸ್ತರಗಳಲ್ಲಿ ಹಗ್ಗಜಗ್ಗಾಟವಿರುವ ಇದೊಂದು ಬಹಳ ಸಂಕೀರ್ಣ ಆಟ; ರಾಜೀನಾಮೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆಂಬ ಬೆದರಿಕೆಯೊಡ್ಡಿ ನಮ್ಮ ಮನಮೋಹನರು ಆಟಕ್ಕೆ ಹೊಸ ರಂಗನ್ನೂ ತಂದಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಇವನ್ನೆಲ್ಲ ಬಿಡಿ. ಇವು ದೊಡ್ಡ ಮಾತುಗಳು. ನಮಗೆಟುಕುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ನೋಡೋಣ. ಸರಳವಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡೂ ಸಂಪೂರ್‍ಣವಾಗಿರುವ ಆಟವೊಂದನ್ನು ಕೆಳಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ನಮ್ಮ ತಾಯಿ ಮನೆಗೆಲಸದ ಸಹಾಯಕಿಯೊಬ್ಬಳನ್ನು ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವಳೋ ಬರೊಬ್ಬರಿ ಏಳು ನಿಮಿಷಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಸ್ವಚ್ಚಗೊಳಿಸುತ್ತಾಳೆ! ಒಂದೂವರೆ ನಿಮಿಷದಲ್ಲಿ ಕಸ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಮುಂದೆ ಎರಡೂವರೆ ನಿಮಿಷದಲ್ಲಿ ಫರಶಿ ಒರೆಸುತ್ತಾಳೆ. ಹಾಗೂ ಉಳಿದ ಮೂರು ನಿಮಿಷಗಳಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರೆ ತೊಳೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಬಗ್ಗೆ ದಿನಾಲೂ ನಮ್ಮ ತಾಯಿಯ ದೂರುಗಳು. ಅವಳು ಎಷ್ಟು ಅಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆಂದೂ ತಾನೇ ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆಂದೂ ಕಂಪ್ಲೇಂಟುಗಳು. ಸರಿ, ಅವಳನ್ನು ಬಿಡಿಸಿ ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ನೇಮಿಸಿಕೊಳ್ಳೆಂದು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ಈ ಇಡೀ ಏರಿಯಾದಲ್ಲಿ ಇವಳಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ದುಡ್ಡಿಗೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಕೆಲಸದವರು ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಇವಳ ಎರಡರಷ್ಟಾದರೂ ತೊಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಎಂದು ತಾಯಿಯ ವಾದ. ಅಲ್ಲ, ಇವಳಿಗೆ ದುಡ್ಡು ಕೊಟ್ಟೂ ನಮ್ಮ ಕೆಲಸ ಕಡಿಮೆಯಾಗದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ದುಡ್ಡು ಕೊಡುವುದು ಸೂಕ್ತವಲ್ಲವೆ? ಹೋಗಲಿ, ಇವಳಿಗೇ ಈಗಿನಕಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚು ಕೊಟ್ಟು ನೋಡು, ಎಂದು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಹಾಗೇನಿಲ್ಲ, ಕೆಲಸದವರೆಲ್ಲ ಇಷ್ಟೇ; ಎಷ್ಟು ದುಡ್ಡು ಕೊಟ್ಟರೂ ಅಷ್ಟೆ; ಸುಮ್ಮನೆ ಏಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಕೊಟ್ಟು ಕೇಡು ಮಾಡುವುದು?

ಇದು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಆಟಗಳ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸ್ವರೂಪ. ತಾಯಿಗೆ ಕೆಲಸದವಳಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆಯಿಲ್ಲ. ಕೆಲಸದವಳಿಗೆ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಆಸ್ಥೆಯಿಲ್ಲ. ಇಬ್ಬರಿಗೂ ತಮ್ಮ ಪಟ್ಟು ಸಡಿಲಿಸುವ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ. ಹೋಗಲಿ, ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚು ದುಡ್ಡು ಕೊಟ್ಟು ನೋಡೋಣ, ಅವಳು ಅದರಿಂದಲಾದರೂ ಸುಧಾರಿಸಬಹುದು, ಎಂದು ರಿಸ್ಕ್ ತೊಗೊಳ್ಳುವ ಮನಸ್ಸು ತಾಯಿಗಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ಹೆಚ್ಚು ದುಡ್ಡು ಕೊಟ್ಟು ಸಹಕರಿಸಿದರೂ ಅವಳು ಸಹಕರಿಸದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರೆಗಳು ಅಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದಷ್ಟೆ ಅಲ್ಲದೆ ದುಡ್ಡೂ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಎಂದು ಅವರು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಇತ್ತ ಕೆಲಸದವಳಿಗೋ, ಹೇಗಿದ್ದರೂ ಇವರು ದುಡ್ಡು ಕೊಡುವುದು ಅಷ್ಟರಲ್ಲೆ ಇದೆ, ಸುಮ್ಮನೆ ಏಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಶ್ರಮ ಪಡಬೇಕು, ಎಂಬ ಅನಾದರ. ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರಮ ಪಟ್ಟರೆ ತನಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಡ್ಡು ಸಿಗಬಹುದಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ರಿಸ್ಕ್ ತೊಗೊಂಡು ನೋಡಿದರೇನಂತೆ, ಎಂದು ಅವಳಿಗೆ ಅನ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ rational ಆಗಿಯೇ ಆಟ ಆಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಆ ಮೂಲಕ ಇಬ್ಬರೂ ಲುಕ್ಸಾನಿಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇದಕ್ಕೂ ಕೈದಿಯ ಇಬ್ಬಂದಿಗೂ ಇರುವ ಸಾಮ್ಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಿ.

ಇಂಥ ಅನೇಕ ಸಂದರ್ಭಗಳನ್ನು ನೀವೇ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಮುಂದಿನ ಪೋಸ್ಟುಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ನಾನೂ ಉದಾಹರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ಒಂದು ಮುಖ್ಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ನಾವ್ಯಾರೂ ದಡ್ಡರಲ್ಲ. ವಸ್ತುತಃ, ನಾವು ದೀಡುಪಂಡಿತರು, ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ. ಆದರೆ ಸಾಮೂಹಿಕವಾಗಿ ನೋಡಿದಾಗ ಮೂರ್ಖರಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತೇವೆ. We are an individually brilliant yet collectively stupid people. ಇದನ್ನು ನಾನು ನೋವಿನಿಂದಲೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನಮ್ಮ ದೇಶವನ್ನು, ನಮ್ಮ ಜನರನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುವ ಉದ್ದೇಶ ನನಗಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಸ್ತುನಿಷ್ಠವಾಗಿ ನಮ್ಮನ್ನು ನಾವು ಪ್ರಶ್ನಿಕೊಳ್ಳಲೇಬೇಕು. ಸುಧಾರಣೆಯತ್ತ ಹೋಗುವ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿನ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆಯೆಂದರೆ ಸುಧಾರಣೆಯ ಅವಶ್ಯಕತೆಯಿದೆ ಎಂದು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವುದಷ್ಟೆ ಅಲ್ಲದೆ ಅದನ್ನು ಅತಿ ಭಾವುಕರಾಗದೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು.

***

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದೆರಡು ಆಸಕ್ತಿಕರವಾದ ಅಂಶಗಳನ್ನು ನಿಮ್ಮ ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಬಿಡಲಿಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ. ನೀವು ಗಮನಿಸಿದ್ದಲ್ಲಿ, ನಾನು ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವ್ಯಕ್ತವಾಗಿ ಒಂದಷ್ಟು assumptions ಬಳಸಿದ್ದೇನೆ. ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ, ಎಲ್ಲ ಆಟಗಳೂ ಒಂದೇ ಬಾರಿ ನಡೆಯುವ ಆಟಗಳೇನೋ ಎನ್ನುವ ಹಾಗೆ ನಾನು ಮಾತಾಡಿದ್ದೇನೆ. ಹಾಗೇನೂ ಇರಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ವಸ್ತುತಃ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಆಟಗಳು ಮರುಕಳಿಸುವಂಥವು. ಹಾಗೆಯೇ, ಆಟಗಾರರು ಯಾವಾಗಲೂ ಪೈಪೋಟಿಯಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ, ಪರಸ್ಪರ ಅಸಹಕಾರ ತೋರುತ್ತಾರೇನೋ ಎಂಬಂತೆಯೂ ಮಾತಾಡಿದ್ದೇನೆ. ಇದೂ ಸತ್ಯವಲ್ಲ. ನಾನು ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದೆಲ್ಲ ಪೈಪೋಟಿಯ ಅಥವಾ ಅಸಹಕಾರದ ಆಟಗಳೆನ್ನುವುದು ನಿಜ (non-cooperative games). ಆದರೆ ಸಹಕಾರದ ಆಟಗಳು ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಉದ್ಭವವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ, ಸಹಕಾರ ಎನ್ನುವುದು ಮನುಷ್ಯನ ಮೂಲ ಸ್ವಭಾವ ಅಲ್ಲ. ಅದೊಂದು ವಿಕಸಿಸಿದ ಸ್ವಭಾವ! ಅದು ಯಾಕೆ ಹೇಗೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಮುಂದೆ ನೋಡೋಣ. ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸಿ ನಿಮ್ಮ ಅನ್ನಿಸಿಕೆಗಳನ್ನು ಬರೆಯಿರಿ: ಹಿಂದಿನ ಲೇಖನದ ಕೈದಿಗಳ ಇಬ್ಬಂದಿ ಒಂದೇ ಸಲ ನಡೆಯುವ ಆಟವಲ್ಲದೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಉಧ್ಬವಿಸುವ ಸಂದರ್ಭವಾಗಿದ್ದಲ್ಲಿ ಏನಾಗುತ್ತದೆ? ಅಂದರೆ ಅದೇ ಕೈದಿಗಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ತೊಗೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಒದಗಿದಾಗ ಅವರು ತೊಗೊಳ್ಳುವ ನಿರ್ಧಾರದಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಬದಲಾವಣೆಯಾಗುತ್ತದೆಯೇ? (ಬೇಕಿದ್ದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಫಲಗಳನ್ನು ಅನುಪಾತಗಳನ್ವಯ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಿ.)

ಗೇಮ್ ಥಿಯರಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದಷ್ಟು ಬರಿಯುವ ಅಂತ ಇದೆ. ನಾನು ಎಷ್ಟೋ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಶುರು ಮಾಡಿ, ಮುಂದುವರೆಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ನಂತರ ಮತ್ತೇನೇನೋ ಬರೆಯುತ್ತ ಮೈಮರೆತುಬಿಡುತ್ತೇನೆ. ಒಂದು ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಏನನ್ನೂ ಬರೆದು ರೂಢಿಯಿಲ್ಲ. ಇದೂ ಹಾಗೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ನನಗೆ ಇದೊಂದು exciting ವಿಷಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಆವಾಗಾವಾಗ ಬರೆಯುತ್ತಿರುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಬಲ್ಲೆ. ನಾನು ಹೇಳುವ ಸಂಗತಿಗಳು ಬಹಳೇ ಮೂಲಭೂತವಾದುವು (ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ). ಆದ್ದರಿಂದ ಅನೇಕರಿಗೆ ಇವು ಈಗಾಗಲೇ ಗೊತ್ತಿರಲೂಬಹುದು. ನಾನು ಈ ಪೋಸ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಗೇಮ್ ಥಿಯರಿಯ ಒಂದು ಪ್ರಮಾಣಭೂತ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿ, ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಓದುಗರ ಅನ್ನಿಸಿಕೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತೇನೆ. ಅದಾದ ನಂತರ ಗೇಮ್ ಥಿಯರಿಯ ನುಡಿಗಟ್ಟುಗಳು, ಡೆಫ಼ನಿಶನ್ನುಗಳು, ಉಪಯೋಗಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ನೋಡೋಣ.

ಕೈದಿಯ ಇಬ್ಬಂದಿ ಅಥವಾ Prisoner’s Dilemma (PD) ಬಹಳ ಹಳೆಯ ಒಡಪು. ಅದರ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಿನ್ನ ಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳಿವೆಯಾದರೂ ಅದರ ಸಾರವನ್ನು ಕೆಳಕಂಡಂತೆ ಸರಳವಾಗಿ ವಿವರಿಸಬಹುದು.

ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಆರೋಪಿಗಳೆಂದು ಕರಟಕ ಮತ್ತು ದಮನಕ (ಇಷ್ಟವಾಗದಿದ್ದಲ್ಲಿ ರಾಮ ಮತ್ತು ಶ್ಯಾಮ, ಅಂದುಕೊಳ್ಳಿ) ಬಂಧಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಪೋಲೀಸರು ಇವರು ಅಪರಾಧಿಗಳೇ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಇವರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದ್ದಾರಾದರೂ ಅವರಲ್ಲಿ ಕೋರ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಕೇಸು ನಡೆಸಲು ಬೇಕಾಗವಷ್ಟು ಮಜಬೂತಾದ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರಗಳಿಲ್ಲ. ಹೀಗಿರುವಾಗ, ಪೋಲಿಸರು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆಂದರೆ, ಕರಟಕ ಮತ್ತು ದಮನಕರನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕೊಠಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡಿ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ: ಅವರಿಬ್ಬರಲ್ಲೂ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಸಂವಹನ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ಪೋಲೀಸರು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಇಬ್ಬರ ಬಳಿಗೂ ತೆರಳಿ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಆಮಿಶ ಒಡ್ಡುತ್ತಾರೆ: ಒಬ್ಬ ತನ್ನ ಸಂಗಾತಿಗೆ ಕೈಕೊಟ್ಟು ಸಂಗಾತಿಯೇ ಅಪರಾಧಿ ಎಂದು ಸಾಕ್ಷಿ ಹೇಳಿದರೆ, ಹಾಗೂ ಸಂಗಾತಿ ತೆಪ್ಪಗಿದ್ದರೆ, ಸಾಕ್ಷಿ ಹೇಳಿದವ ಯಾವುದೇ ಶಿಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲದೆ ಖುಲಾಸೆಯಾಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಸಂಗಾತಿಗೆ ೧೦ ವರ್ಷ ಸಜೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ಇಬ್ಬರೂ ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಕೈಕೊಟ್ಟು ಒಬ್ಬರ ವಿರುದ್ಧ ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಸಾಕ್ಷಿ ಹೇಳಿದರೆ, ಇಬ್ಬರಿಗೂ ತಲಾ ೫ ವರ್ಷ ಸಜೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ಇಬ್ಬರೂ ತೆಪ್ಪಗಿದ್ದು ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಸಹಕರಿಸಿದರೆ ಪೋಲೀಸರ ಹತ್ತಿರ ಯಾವುದೇ ಸಾಕ್ಷ್ಯವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಕೋರ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಕೇಸು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕೆ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ನೆಪಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ತಲಾ ೬ ತಿಂಗಳು ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಕೈದಿ ಏನು ನಿರ್ಧಾರ ತೊಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ?

ಒಂದಷ್ಟನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಸೋಣ: (೧) ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಇದೇ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಪೋಲೀಸರು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ (೨) ಪೋಲೀಸರು ಹಾಗೂ ಕೈದಿಗಳು ಈ ಸೂತ್ರಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿಯೇ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಕೊಟ್ಟ ಮಾತಿಗೆ ತಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ (೩) ಒಬ್ಬ ಕೈದಿಗೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಏನು ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಅನ್ನುವುದು ಪೋಲೀಸರ ವಿಚಾರಣೆ ಮುಗಿಯುವವರೆಗೆ ಗೊತ್ತಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕೈದಿಗಳ ಆಯ್ಕೆಗಳನ್ನೂ ಹಾಗೂ ದೊರೆಯುವ ಪ್ರತಿಫಲಗಳನ್ನೂ ಕೋಷ್ಟಕದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕೆಳಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ.

	ದಮನಕ ತೆಪ್ಪಗಿರುತ್ತಾನೆ	ದಮನಕ ಕೈಕೊಡುತ್ತಾನೆ
ಕರಟಕ ತೆಪ್ಪಗಿರುತ್ತಾನೆ	ತಲಾ ೬ ತಿಂಗಳ ಸಜೆ	ಕರಟಕನಿಗೆ: ೧೦ ವರ್ಷ ಸಜೆ ದಮನಕನಿಗೆ: ಖುಲಾಸೆ
ಕರಟಕ ಕೈಕೊಡುತ್ತಾನೆ	ದಮನಕನಿಗೆ: ೧೦ ವರ್ಷ ಸಜೆ ಕರಟಕನಿಗೆ: ಖುಲಾಸೆ	ತಲಾ ೫ ವರ್ಷ ಸಜೆ

ಇನ್ನೊಂದೆರಡು ವಿಚಾರಗಳು: ಇಬ್ಬರೂ ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಬೇಗ ಜೈಲಿನಿಂದ ದಾಟಬೇಕು ಎಂಬ ಸಹಜ ಮನಸ್ಥಿತಿಯವರೆ; ಅಪರಾಧದಲ್ಲಿ ಸಂಗಾತಿಗಳಾದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಒಬ್ಬರು ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಗೆ ಮೋಸ ಮಾಡಲೇಬಾರದು ಎಂದೇನಿಲ್ಲ; ಅಲ್ಲದೇ ಒಬ್ಬನಿಗೆ ಹತ್ತು ವರ್ಷ ಸಜೆಯಾದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ, ಸಜೆ ಮುಗಿದ ಬಳಿಕ ಅವನು ಇನ್ನೊಬ್ಬನನ್ನು ಬೇಟೆಯಾಡಿ ಸೇಡು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಆತಂಕವೂ ಅವರಲ್ಲಿರುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಇದು ಬೀಸೋ ದೊಣ್ಣೆಯಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಆಯಸ್ಸು ಎನ್ನುವಂಥ ಸನ್ನಿವೇಶ.

ಕರಟಕ ಮತ್ತು ದಮನಕ ಇಬ್ಬರೂ ವಿವೇಚನೆಯುಳ್ಳ, ಇರಬೇಕಾದಷ್ಟು ಜಾಣ್ಮೆಯುಳ್ಳ ಸಾಮಾನ್ಯ ಆರೋಪಿಗಳು. ನಿಮ್ಮ ಮುಂದಿರುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇನೆಂದರೆ, ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಏನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ? ಸಹಕರಿಸುವುದನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅಥವಾ ಕೈಕೊಡುವುದನ್ನೋ? ಒಬ್ಬನ ಆಯ್ಕೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬನಿಗೆ ಗೊತ್ತಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕೈದಿ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು?

ಕ್ಯಾಂಪಸ್ಸಿಗೆ ಹೋಗಲು ಬಸ್ಸು ಹತ್ತಿದ ತಕ್ಷಣ ಮೊದಲು ನನ್ನ ಲಕ್ಷ್ಯ ಹೋಗುವುದು ಬಸ್ಸಿನ ಒಳಮೈಯ್ಯನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಫಲಕಗಳತ್ತ. ಬರ್ಗರುಗಳ ಅಂಗಡಿಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಂತೆ “ಬಂಡವಾಳಶಾಹೀ” ಜಾಹೀರಾತುಗಳು, ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿಯ ಕೆಲ ಸಂದೇಶಗಳು, ಮತ್ತಿತರ (ಕೆಲವು ಬಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಆರ್ಟ್ ಆಪ್ ಲಿವಿಂಗ್‍ನ ಜಾಹೀರಾತುಗಳೂ ಇವೆ) ಫಲಕಗಳ ನಡುವೆ ನಾನು ಹುಡುಕುವುದು ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಫಲಕವನ್ನು: ಈ ಊರಲ್ಲಿ ಬಸ್ಸಿನ ಸೇವೆ ನಡೆಸುವ ಕಂಪನಿ, ಕೆಲ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರ ಜೊತೆ ಭಾಗಿಯಾಗಿ, ಸ್ಥಳೀಯರಿಂದ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿ, ಆಯ್ದ ಕೆಲವನ್ನು ಆರು ತಿಂಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ; ಆ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಇಂಥವೇ ಫಲಕಗಳ ಮೇಲೆ ಛಾಪಿಸಿ ಬಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ಆ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರ ತಂಡದ ಹೆಸರೂ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ — words on the go. ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ಪದ್ಯಗಳು. ಕೆಲವು ಚೆನ್ನಾಗೂ ಇವೆ. ಆ ಪದ್ಯಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಇಂಥ ಪ್ರಯತ್ನ ಅಪ್ಯಾಯಮಾನವೆನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮುದಾಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಹಕರಿಸಿ, ಅವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡು, ಒಟ್ಟಿಗೆ ಮುಂದುವರಿಯುವ ಆಸ್ಥೆ ಇರುವುದು ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲೂ, ಯಾವ ದೇಶದಲ್ಲೂ ಸ್ವಾಗತಾರ್ಹ. ಸಮುದಾಯ ಹಾಗೂ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದಂತಿರುವ, ಬಹಳ ಸಂಕುಚಿತವಾದ — ವಿವಿಧ ಆಯಾಮಗಳಿಲ್ಲದ– ಕೊಡುಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯಿರುವಂಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ಅತೀವ ಬೇಸರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಬಸ್ಸುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೇಳಬೇಕು. ಬಸ್ಸುಗಳ ಚಾಲಕರು ಗ್ರಾಹಕರ ಬಗ್ಗೆ ತೋರುವ ಸೌಜನ್ಯವನ್ನು ಮೆಚ್ಚದಿರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ದೈಹಿಕವಾಗಿ ದುರ್ಬಲರು ಅಥವಾ ವಯಸ್ಸಾದವರು ಬಸ್ಸು ಹತ್ತಬೇಕಾದರೆ ಬಸ್ಸಿನ ಮುಂಭಾಗವನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ನೆಲದ ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಳಿಸಿ, ಅವರಿಗೆ ಹತ್ತಲು ಆಗುವ ತ್ರಾಸನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. (ಈ ಬಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಇಂಥ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಇರುವುದು ಹೌದು; ಆದರೆ ಅದೇನು ಅಂಥ ವಿಶೇಷತೆ ಅಲ್ಲ. ಇವತ್ತು ದುರ್ಲಭವಾಗಿರುವುದು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಅಲ್ಲ; ಸೌಜನ್ಯ.) ಹತ್ತುವವರಿಗೆ ಇಳಿಯುವವರಿಗೆಲ್ಲ ಏನೋ ಒಂದೆರಡು ಒಳ್ಳೆಯ ಮಾತು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹತ್ತಿದವರು ಒಳಹೋಗಿ ಕೂರುವವರೆಗೆ, ಕೊನೆಯ ಪಕ್ಷ ಪೂರ್ತಿ ಒಳಹೊಗುವವರೆಗಾದರೂ ತಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಇಂಥ ಶ್ರೀಮಂತ, ಬಂಡವಾಳಶಾಹೀ, ಅವಕಾಶವಾದೀ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಜನರಿಗೆ ಧಾವಂತ ಇಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಸೋಜಿಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೋ ಬಿಲ್ಡಿಂಗಿನ ಬಾಗಿಲು ದಾಟಿ ಹೋಗುವಾಗ, ಹಿಂದಿಂದ ಯಾರಾದರೂ ಬರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅವರಿಗಾಗಿ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆದು ಹಿಡಿದು ಕಾಯುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ರಸ್ತೆಯಿಂದ ಇನ್ನೊಂದಕ್ಕೆ ಹೊರಳುವಾಗ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ; ಮುಂದಿನ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಬರುತ್ತಿಲ್ಲವೆಂದು ನಕ್ಕೀ ಮಾಡಿಕೊಂಡೇ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನೂರು ಗಜ ದೂರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಾರು ಬರುತ್ತಿದ್ದರೂ ಆ ಕಾರನ್ನು ಹೋಗಲು ಬಿಟ್ಟು ನಂತರ ಹೊರಳುತ್ತಾರೆ. (ಇದು ಸಣ್ಣ ಊರು ಬಿಡಿ. ಟ್ರಾಫಿಕ್ಕು ಕಡಿಮೆ. ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಊರುಗಳಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಚೆನ್ನಾಗಿಲ್ಲ. ಎಷ್ಟೋ ಕಡೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿಗಿಂತ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ನಾನು ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಅಂಶಗಳು ಬೇರೆ.)
***

ಇವೆಲ್ಲ ತೀರ ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ಸಂಗತಿಗಳು. ಆದರೂ ಸಮಾಜದ ಬದುಕಿನ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು (quality of life) ಸುಧಾರಿಸುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸರಕಾರಗಳೂ, ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್‍ಗಳೂ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತಿಲ್ಲ. ಇಂಥ ಸಂಗತಿಗಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ವಿವರಣೆಯೂ ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು, ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ಸಮುದಾಯಗಳು ತಮ್ಮಷ್ಟಕ್ಕೆ ತಾವೇ ತಮ್ಮ ಬದುಕಿನ ರೀತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿವೆ. ಹುಟ್ಟುವಳಿಯು ಹೂಡುವಳಿಗೆ ಧನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತ, ತನ್ಮೂಲಕ ಧನಾತ್ಮಕತೆ, ಒಳ್ಳೆಯತನವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಸುತ್ತ ಹೋಗುವ positive feedback ಇರುವಂಥ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು. ಆದರೆ ನಾವೇಕೆ ದಿನಗಳೆದಂತೆ ಋಣಾತ್ಮಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇವೆ? ನಮಗೇಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಇದು? ನಾವೇಕೆ ನಮ್ಮನ್ನು ನಾವೇ ಶಿಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ?

ನಮ್ಮನ್ನು ಸತತವಾಗಿ ಕಾಡುವ ಅಪರಾಧಗಳು ಯಾವುವು ಗೊತ್ತೇ? ಜೀವನಮಟ್ಟದ ವಿರುದ್ದ ಎಸಗುವ ಅಪರಾಧಗಳು (quality of life crimes — ಇದು ನನ್ನ ಪ್ರೊಫ಼ೆಸರ್ ಬಳಸುವ ನುಡಿ. ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ.) ಈ ಅಪರಾಧಗಳ ಕೆಲ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ: ಅನವಶ್ಯಕವಾಗಿ ಹಾರ್ನ್ ಬಾರಿಸುವುದು; ಸತತವಾಗಿ ಗಾಡಿಯ ದೀಪವನ್ನು ಹೈಬೀಮ್‍ನಲ್ಲಿಡುವುದು; ಬಸ್ಸಿನ ಕಿಡಕಿಯಲ್ಲಿ ತಲೆಹಾಕಿ ನಿರ್ಭಿಡೆಯಿಂದ ತಂಬಾಕು ಉಗುಳುವುದು; ಪಾದಚಾರಿಗಳು ರಸ್ತೆ ದಾಟಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ದುರ್ಲಕ್ಷಿಸಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ವೇಗವಾಗಿ ಮುನ್ನುಗ್ಗುವುದು; ಇನ್ನೂ ಏನೇನೋ ಎಷ್ಟೆಷ್ಟೋ. ನನ್ನ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟಿನಿಂದ ಮನೆಗೆ ಬರುವ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ದಿನಾಲೂ — ಸುಮಾರು ೧೮-೨೦ ಕಿಮಿಯಷ್ಟು ದೂರ — ಹಾರ್ನ್ ಬಾರಿಸುವ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಒಮ್ಮೆಯೂ ಒಳಗಾಗದೆ ಇರುವವನೆಂದರೆ ನಾನೊಬ್ಬನೆ! ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ, ನಾನೇಕೆ ಹೀಗೆ, ಏನು ಧಾಡಿಯಾಗಿದೆ ನನಗೆ, ಎನ್ನಿಸುವುದೂ ಉಂಟು. (ನಾನು ಬಹಳಷ್ಟು ಜನರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಕಡಿಮೆ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನಷ್ಟೆ. ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿರಪರಾಧಿ ಎಂದು ಸಾಧಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲ.)

ಅಶಿಕ್ಷಿತತೆ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆ? ಅನೇಕ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಹೌದು. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಬೆಂಗಳೂರು ರಾಜ್ಯದ ಮಹಾಜನತೆಗೆ ವಿದ್ಯೆಗೇನು ಕಡಿಮೆ? ಹೌದು, ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಲೆಕ್ಕವಿಲ್ಲದಷ್ಟು ಜನರು. ಭಯಂಕರ ಪೈಪೋಟಿ. ಸಂಪನ್ಮೂಲದ ವಿಪರೀತ ಕೊರತೆ. ನಾನು ಸ್ವಲ್ಪ ಸಡಿಲ ಬಿಟ್ಟರೆ ಬೇರೊಬ್ಬರು ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಪ್ಪುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ, ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದೇನೆಂದರೆ, ನಾನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಬಹುತೇಕ ಸಂಗತಿಗಳಿಗೂ ಈ ಅಂಶಗಳಿಗೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಈ ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಧೃಢವಾದ (ಅದು ಸರಿಯಿರಬಹುದು, ತಪ್ಪಿರಬಹುದು) ತಳಹದಿಯಿಲ್ಲ. ಇವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನಮ್ಮ ಮೂರ್ಖತನ ಹಾಗೂ shortsightednessನಿಂದ ಉಂಟಾಗುವಂಥವು. Here and now ಎಂಬ ಸಂಕುಚಿತ ಮನೋಭಾವದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವಂಥವು. ನಮ್ಮ ದೄಷ್ಟಿ ಎಷ್ಟು ದೂರದ ತನಕ ನೋಡುತ್ತದೆಂದರೆ — ’ಓ ಆ ಕಾರಿನ ಪಕ್ಕ ಆರಂಗುಲ ಜಾಗವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ನುಗ್ಗಬೇಕು.’ ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ಇನ್ನೂ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅತಿವೇಗವಾಗಿ ಹೋಗಿ … ಮುಂದಿನ ಸಿಗ್ನಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಗಝಲ್ಲನೆ ಬ್ರೇಕ್ ಹಚ್ಚುವುದು. ಸಾಧಿಸಿದ್ದೇನು? ಎಂಥ ಪೈಪೋಟಿಯಲ್ಲ, ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಬೇಗ ಕಚೇರಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕು. ’ಓ ಈ ಲೇನಿನಲ್ಲಿ ಟ್ರಾಫಿಕ್ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಲೆ ಇಲ್ಲ. ಅರೆ.. ಇದೇನಿದು? ಪಕ್ಕದ ಲೇನ್ ಪೂರ್ತಿ ಖಾಲಿಯಿದೆಯಲ್ಲ! ಲ ಲ ಲಾ…’ ಮುಂದೆ? ಇಂಥ ವಿಪರೀತ ಟ್ರಾಫಿಕ್ಕಿರುವ ನಮ್ಮ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಲೇನ್ ಖಾಲಿ ಇರುವುದರ ಅರ್ಥ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಅಲ್ಲಿ ಅಪಘಾತವಾಗಿದೆ, ಅಥವಾ ಮತ್ತ್ಯಾವುದೋ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಅಲ್ಲಿ ರಸ್ತೆ ಬ್ಲಾಕ್ ಆಗಿದೆ. ಇಂಥ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರ ಹಿಂದೆ ಒಬ್ಬರು ಸಂಭಾವಿತರಾಗಿ ಹೋದರೆ ಮಾತ್ರ ಬೇಗ ಮುಟ್ಟಲು ಸಾಧ್ಯ. ಆದರೆ, ನಾವು ದೀಡ್‍ಪಂಡಿತರಲ್ಲವೆ? ಒಬ್ಬ ಪಕ್ಕದ ಲೇನಿಗೆ ಹಾರಿದ. ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬ. ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಆಕಡೆಯಿಂದ ಈಕಡೆ, ಈಕಡೆಯಿಂದ ಆಕಡೆ ಬರಲು ಒದ್ದಾಡುತ್ತ, ಯಾರೂ ಎಲ್ಲೂ ಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದ ದೊಡ್ಡ deadlock ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಂಥದಕ್ಕೆ ಯಾರು ಕಾರಣ? ನಮ್ಮ ಸರಕಾರಗಳು ಅದಕ್ಷವಾಗಿರುವುದೇ? ನಮ್ಮ ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್‍ಗಳು ವಿಪರೀತ ದುಡ್ಡು ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದೆ? ನಮ್ಮದು ಬಡ ದೇಶವಾಗಿರುವುದೆ? ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಜಾತಿಗಳಿರುವುದೆ? ನಾವು ಪಶ್ಚಿಮವನ್ನು ಅನುಕರಿಸುತ್ತಿರುವುದೆ? ಧಾರಾವಾಹಿಗಳು ಕೆಟ್ಟದಾಗಿರುವುದೆ? ಅಮಿತಾಭ್ ಬಚ್ಚನ್ನನ ಚಿತ್ರ ಫ್ಲಾಪ್ ಆಗಿರುವುದೆ? ಕ್ಷಮಿಸಿ, ನನ್ನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಕ್ರಮೇಣ ಅಸಂಬದ್ಧತೆಯತ್ತ ಓಡುತ್ತಿರುವುದಕ್ಕೆ. ಆದರೆ ಅವು ನಾವೇ ಇಷ್ಟಪಟ್ಟುಕೊಂಡು ನಮ್ಮ ವಿರುದ್ಧ ಎಸಗಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಪರಾಧಗಳಷ್ಟು ಅಸಂಬದ್ಧವಾಗಿಲ್ಲ. ನಮಗಾಗಿ ನಾವೇ ನಿರ್ಮಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಷ್ಟು ಅಸಂಬದ್ಧವಾಗಿಯಂತೂ ಇಲ್ಲ.
***

ಹಾಗೆಯೇ ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೂ ಜನಸಮುದಾಯಗಳಿಗೂ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಸಂಬಂಧವೇ ಇಲ್ಲ. ನಾವು ಬಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಆ ಬಸ್ಸು ನಮ್ಮದೆಂದು ನಮಗನ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಬಸ್ಸಿನ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ವಿರೋಧಿಗಳು! ಹಾಗೆಯೇ ಸರಕಾರಿ ಕಚೇರಿಗಳು, ಹೊಟೇಲುಗಳು, ಬಿಡಿಎ ಕಾಂಪ್ಲೆಕ್ಸುಗಳು, ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು, ಪಾರ್ಕುಗಳು. ಇವನ್ನೆಲ್ಲ ನಡೆಸುವ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಹಾಗೂ ಅದರ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ವರ್ಗ ಒಂದು ತಂಡ; ಸಮುದಾಯ ಇನ್ನೊಂದು ತಂಡ. ಯಾವಾಗಲೂ ಹೊಡೆದಾಟ. ಸದಾ ಅಪನಂಬಿಕೆ. ಯಾಕೆ? ಪಾರ್ಕನ್ನು ಸ್ವಚ್ಚವಾಗಿಡುವುದು ಅಲ್ಲಿನ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಹೌದು. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಮಲಿನಗೊಳಿಸದೆ ಇರುವುದು ಸಮುದಾಯದ ಕರ್ತವ್ಯವಲ್ಲವೆ? ಮತ್ತೆ, ಪಾರ್ಕಿರುವುದು ಜನರ ಸಲುವಾಗಿ. ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸೌಜನ್ಯದಿಂದ ವ್ಯವಹರಿಸುವುದು ಅಲ್ಲಿನ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ಕರ್ತವ್ಯವಲ್ಲವೆ?
***

ಸರಿ ಬಾಯಿಗೆ ಬಂದಂತೆ ಬೈದದ್ದಾಯಿತು. ಏನಾದರೂ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿದೆಯೆ? ಏಕಿಲ್ಲ. ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಮಾಡಬಹುದು. ಯಾರ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸದೆ, ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೇ ಖುದ್ದಾಗಿ ಇಂಥ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಬಹುದು. ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆ ನೋಡೋಣ. ಇದು ಮತ್ತೆ ಟ್ರಾಫಿಕ್ಕಿನ ಉದಾಹರಣೆ. ನಾನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಟ್ರಾಫಿಕ್ಕಿನ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ್ಗ್ಯೂ ಅನೇಕ ಅಂಶಗಳು ಬೇರೆಡೆಗೂ ಅನ್ವಯಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. (ಮೇಲಾಗಿ, ಈಹೊತ್ತು ನಮ್ಮ ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನು ಕದಡಿ, ಬದುಕಿನ ಸ್ವಾರಸ್ಯವನ್ನು ದೈನಂದಿನವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುವುದು ಟ್ರಾಫಿಕ್ಕೆ ಅಲ್ಲವೆ?) ಸಿಗ್ನಲ್ಲು ಕೆಂಪು ಬತ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದ ಮೇಲೂ ಕೆಲವು ಕ್ಷಣ ಮುನ್ನುಗ್ಗಲು ಅನುಮತಿಯಿದೆಯೆಂದು ನಾವು ಭಾವಿಸುತ್ತೇವಲ್ಲವೇ? ಕೆಂಪು ಬತ್ತಿ ಉರಿಯತೊಡಗಿದರೂ ಮುನ್ನುಗುತ್ತಲೆ ಇರುತ್ತವೆ ವಾಹನಗಳು. ’ನನ್ನ ಮುಂದಿನವನು ಹೋದನಲ್ಲ, ನಾನೂ ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ದಾಟಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ. ನಾನೊಬ್ಬನೇ ತಾನೆ, ನನ್ನ ಹಿಂದಿನವರು ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ.’ ಏಕೆ? ಹಿಂದಿನವಳೇನು ಬೆಕ್ಕು ಬಡಿದಿದ್ದಾಳೆಯೆ? ಅವಳೂ ದಾಟುತ್ತಾಳೆ. ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಹೀಗೆ? ಪೋಲೀಸ ಬಂದು ಸಿಳ್ಳೆ ಹೊಡಿಯಬೇಕು. ಇಲ್ಲಾ ಯಾರೋ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮರು ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ನಿಲ್ಲಬೇಕು.

ಹೌದು. ಮುಂದಿನವರು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ನಿಂತರೆ ಹಿಂದಿನವರು ಗೊಣಗಿ ತೆಪ್ಪಗಾಗುತ್ತಾರೆ. ನಾವು ನಮಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿದ್ದಾಗಲೆಲ್ಲ ಹಾಗೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಬೇಕು. ಇದೇ ರೀತಿ, ನಾವು ಹಸಿರು ದೀಪ ಬರುವವರೆಗೂ ಮುಂದರಿಯಬಾರದು, ಹಿಂದಿನವರು ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಹಾರ್ನ್ ಹೊಡೆದರೂ ಅಚಲರಾಗಿರಬೇಕು. ಇದೆಲ್ಲ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆಯೇ? ಏಕಿಲ್ಲ? ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುವಾಗ ನನ್ನ ಹಿಂದಿನವರು ಹಾರ್ನ್ ಹೊಡೆದರೆ ನಾನು ನನ್ನ ಬೈಕನ್ನು ಬೇಕೆಂದೇ ಸ್ಲೋ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಮತ್ತೂ ಹೊಡೆದರೆ, ಹಿಂದಿರುಗಿ ದುರುಗುಟ್ಟಿ ನೋಡುತ್ತೇನೆ. ಬಹಳಷ್ಟು ಸಲ ಹಾರ್ನ್ ಹೊಡೆಯುವವರು ತೆಪ್ಪಗಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಕೆಲ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಂಡರೆ ಸಾಕೇ? ಅದರಿಂದೇನಾದೀತು? ಅದು ಸಾಕಾಗಲಿಕ್ಕಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಉಪಯೋಗಕ್ಕಂತೂ ಬರುತ್ತದೆ. ನಾನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದಂತೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ negative feedback ಭಯಂಕರವಿದೆ: ನಮ್ಮ ಧಾವಂತಗಳು, ಅಭದ್ರತೆಗಳು ಒಬ್ಬರನ್ನು ನೋಡಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬರದು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತ, ಸಿಂಬಿಯಂತೆ ಸುತ್ತುತ್ತ ಕ್ಷಣಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಅಂಥದನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಬಹುದು. ನೀವೇ ಗಮನಿಸಿ ನೋಡಿ. ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಕಾರನ್ನು ಒಂದು ಲೇನಿನಿಂದ ಇನ್ನೊಂದಕ್ಕೆ ಹಾರಿಸದೆ, ಸಿಗ್ನಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಸರಿಯಾಗಿ ಓಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ನಿಮ್ಮ ಕಾರಿನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ, ಉಳಿದ ಟ್ರಾಫಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ವ್ಯವಸ್ಥಿಯ ವಾತಾವರಣವಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನೀವು ನಿಮಿಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಲೇನ್ ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದಲ್ಲಿ, ಸ್ವಲ್ಪ ಜಾಗ ಕಂಡರೂ ನುಗ್ಗುತ್ತಿದ್ದಲ್ಲಿ, ನಿಮ್ಮ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲೂ ಅವ್ಯವಸ್ಥೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಮ್ಮ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನವರೂ ಅದನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದೊಂದು ripple effect ಆಗಿ ಹರಡುತ್ತದೆ.
***

ಮೇಲೆ ನಾನು ನಮ್ಮ ಮೂರ್ಖತನಗಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ನೆಲೆಯಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದೆ. ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸತ್ಯವಲ್ಲ. ’ನಾವೇಕೆ ಹೀಗೆ?’ ಎನ್ನುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಕೆಲವು ಆಯಾಮಗಳನ್ನಾದರೂ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕವಾಗಿ ವಿವರಿಸಬಹುದು. ಆ ರೀತಿಯ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಆಗಿವೆ ಕೂಡ. ಗೇಮ್ ಥಿಯರಿ (Game Theory) ಮತ್ತು ಎಕನಾಮಿಕ್ಸ್‍ನ ಸಹಾಯ ಪಡೆದು ಕೆಲವು ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವುದಷ್ಟೆ ಅಲ್ಲದೆ ಉತ್ತರ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೂ ಮಾಡಬಹುದು. ಮತ್ತೆ ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಎಕನಾಮಿಕ್ಸ್ ಎನ್ನುವುದು ಮನುಷ್ಯನ ವರ್ತನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಶಾಸ್ತ್ರ. ಮನುಷ್ಯ ಮನುಷ್ಯರ ನಡುವಿನ ಸಂವಹನಗಳು ಏಕೆ ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ಏರ್ಪಡುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವ ಶಾಸ್ತ್ರ. ಆರ್ಥಿಕ ಸಂವಹನಗಳು ಕೇವಲ ಒಂದು ಬಗೆಯವಷ್ಟೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಗೇಮ್ ಥಿಯರಿಯ ಕೆಲವು ಮೂಲಭೂತ, ಸರಳ, ಆಸಕ್ತಿಕರ ಹಾಗೂ ಘನಿಷ್ಠ ತತ್ವಗಳಾದ ’ಕೈದಿಗಳ ಇಬ್ಬಂದಿ’ (prisoners’ dilemma), Evolutionarily Stable Strategies (ESS) ಇತ್ಯಾದಿಗಳು. ಇಂಥ ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕ್ರಮೇಣ ಬರೆಯೋಣವಂತೆ.

ಪದ್ಯದಂಥದ್ದೇನೋ ಬರೆದಿದ್ದೇನೆ. ನೀವೂ ಹಾಗೆ ಅಂದುಕೊಂಡು ಓದಿ. ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ’ಕ್ಯಾಮೆಲ್‍ಬ್ಯಾಕ್ ಬೂಲೆವಾರ್ಡ್’ (camelback boulevard), ಇಲ್ಲೇ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ, ಎಡಬಲಕ್ಕೂ ಅಮೆರಿಕನ್ ಮಿಡಲ್‍ಕ್ಲಾಸಿನ ಶಿಸ್ತಿನ, ಅಂದವಾದ ಮನೆಗಳಿರುವ, ರಸ್ತೆ. ಆಗಾಗ ಆ ರಸ್ತೆಯ ಮುಖಾಂತರ ವಾಕ್ ಹೋಗುತ್ತಿರುತ್ತೇನೆ.

ಅದೋ ನೋಡು ಅಮೆರಿಕಾ
ಕಾಣುತ್ತಲ್ಲ ತುಂಬಿಕೊಂಡು
ಉದ್ದವಾಗಿ ಅಗಲವಾಗಿ
ಭೂಗೋಳ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ
ನಕ್ಷೆ ಬಿಡಿಸುವ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ
ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ಆಯತವಾಗಿ.

ದೊಡ್ಡದಲ್ಲವೆ ದೇಶ?
ಓ! ಕೇಳುತ್ತೀಯೇನು?
ದೊಡ್ಡ ದೇಶ.
ಈ ಬೂಲೆವಾರ್ಡಿನ ಮನೆಗಳಷ್ಟು.
ಅಥವಾ ವಾಲ್‍ಮಾರ್ಟಿನಷ್ಟು.
ಉಂ… ಬಹುತೇಕ ಜಗತ್ತಿನಷ್ಟು.
ಏನೋ ಬಿಡು
ಸರಿಯಾಗಿ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ
ಜಗತ್ತೆನ್ನುವುದು ಎಲ್ಲಿದೆಯೋ ಏನೋ
ಇಷ್ಟಕ್ಕೂ ನಮಗೇಕೆ?

ದೊಡ್ಡದೆ ಇರಬೇಕು; ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ
ದೊಡ್ಡದು. ಮನೆ, ಕಾರು, ಮಂದಿ
ಬರ್ಗರುಗಳು, ಹಾಲಿನ ಡಬ್ಬಿಗಳು.
ಅದೇಕೆ, ಲಾನಿನಲ್ಲಿ ಓಡಾಡುವ
ಇಣಚಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿದ್ದೀಯಾ?
ಒಂದೊಂದೂ ಮುಂಗುಲಿಯ ಮುಕ್ಕಾಲಷ್ಟಿವೆ.

ಯಾಕೆ ಗ್ಲೋಬ್ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಿ?
ಬೇರೆ ಕಡೆ ಹೇಗೆ ಅನ್ನೋ ಕುತೂಹಲವಾ?
ಹೇಳ್ತೇನೆ ಕೇಳು: ಈ ಬೂಲೆವಾರ್ಡಿನಾಚೆ
ಬೇರೇನೂ ಇಲ್ಲ.
ಇದ್ದರೂ ಚೂರೂ ಸುಖವಿಲ್ಲ.
ಅಲ್ಲೆಲ್ಲ ಮಂದಿಗೆ ನಮಗಿಂತ
ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲೇ ಪ್ರೀತಿ ಜಾಸ್ತಿ.
ನಿನಗೇನು ಕಡಿಮೆ? ಶಾಂಪೂ ಹಾಕ್ತಾರೆ, ಕಾರು
ಅಲ್ಲ.. ಮೊನ್ನೆ ವಿಮಾನದಲ್ಲೂ ಹೋಗಿದ್ದೆಯಲ್ಲ!
ಹೇಗಿತ್ತು?

ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಇದೆ. ಪರವೂರ ಹಂಗೇಕೆ?
ಹೊಸದೇನೋ ಬೇಕಿದ್ದರೆ ಅದು
ಗೊಣಗುವ ಪೂರ್ವವೇ ಇಲ್ಲಿ ಬಂದು ಬೀಳುತ್ತದೆ.
ಎಷ್ಟೋ ಕಡೆ ಬೀಫಿಲ್ಲವಂತೆ
ಬೇಕನ್ನಿಲ್ಲವಂತೆ.
ಚೀಸೂ ಕಷ್ಟ. ನೀರು
ಕುಡಿಸುತ್ತಾರಂತೆ ಕೋಕ್ ಬದಲು.
ಕ್ಯಾಲರಿ ಇರುವ ಸಕ್ಕರೆ
ತಿನ್ನುತ್ತಾರಂತೆ! ಬೇಕಾ?

ಬೆಡ್‍ರೂಮಿಂದ ಹೊರಗಟ್ಟುತ್ತಾರೆ
ಮಕ್ಕಳು ಕಲ್ಲು ಹೆಟ್ಟುತ್ತಾರೆ
ಗಾಡಿ ಹಾಯಿಸಿ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ.
ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿದ್ದೆ
ಒಡಕು ಡಬ್ಬಿಯಲಿ ಊಟ
ಬೇರೆ ನಾಯಿಗಳ ಜೊತೆ ಕಚ್ಚಾಟ
ಬರಿಗಾಲಲ್ಲಿ ಓಡಾಟ.
ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ
ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ
ಕ್ಯಾಪು ಸ್ವೆಟರನ್ನೂ ತೊಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ!

ನಮ್ಮ ಗೋಕಾಂವಿ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಜನಗಳ ಬಳಕೆ ಕಡಿಮೆ. ಊಟದಲ್ಲಲ್ಲ. ಊಟದಲ್ಲಿ ನಾನಾ ನಮನಿ ವ್ಯಂಜನಗಳನ್ನೂ, ಸಾದನಿಗಳನ್ನು (ಸಾಧನ ಸಲಕರಣೆಗಳನ್ನೂ) ಪುರಮಾಶಿ ಕಟಿಯುತ್ತೇವೆ. ನಾನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಬರೆಹದಲ್ಲಿ: ದಕ್ಷಿಣಾದಿಗಳಂತೆ ನಾವು ಶಬ್ದಗಳ ಕೊನೆಯ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ವ್ಯಂಜನ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ’ಅ’ ಎಂಬ ಸ್ವರವನ್ನು ಕೂಡಿಸಿ ಪೂರ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಬಿಟ್ಟರೆ ನೀವು ದಕ್ಷಿಣಾದಿಗಳು ಈ ಬ್ಲಾಗಿನ ಲೇಖಕನನ್ನು ’ಚಕೋರ್’ ಎಂದು ಮುಗಿಸುತ್ತೀರಿ; ಅದಕ್ಕೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ’ಚಕೋರ’ ಎಂದು ಬರೆಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಅಶೋಕ, ರಮೇಶ, ಸುರೇಶ, ಪ್ರಹ್ಲಾದ ಇತ್ಯಾದಿ. (ಅಂಧಂಗ, ಈ ’ಹ’ಕ್ಕೆ ಒತ್ತು ಕೊಡುವ ಸಂದರ್ಭ ಬಂದಾಗಲೂ ಕೆಲ ದಕ್ಷಿಣಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ನಾಲ್ಕು ತಲೆಗಳುಳ್ಳ ನಮ್ಮ ಮುದುಕ ದೇವರ ಹೆಸರು ಬರೆಯುವಾಗ ’ಹ’ಕ್ಕೆ ’ಮ’ದ ಒತ್ತು ಕೊಡಬೇಕೋ ’ಮ’ಕ್ಕೆ ’ಹ’ದ ಒತ್ತು ಕೊಡಬೇಕೋ ಎಂಬ ಕನ್‍ಫ್ಯೂಜನ್ನು. ಕೆಲವು ಹಿರಣ್ಯಪುತ್ರರು ಗೊಂದಲವೇ ಬೇಡ ಎಂದು ’ಪ್ರಹಲ್ಲಾದ್’ ಎಂದು ಬರೆಯಲು ಶುರು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ!) ಅದು ಬೇಡೆನಿಸಿದರೆ ಸುರೇಶೀ, ರಮೇಶೀ, ಸಂತೋಷೀ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೂ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. (ಈ ಬಳಕೆ ಮಧ್ಯಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲೂ ಇದೆ ಬಿಡಿ. ’ನಮ್ ಪ್ರಸದಿ ಬರ್ತಾ ಇದಾನೆ.’) ಬೆಳಗಾವಿ ಶಹರಕ್ಕೆ ಹೋದರೆ ಮರಾಠಿಯ ಪ್ರಭಾವದ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ನಮೂನೆಯ ಎಳೆಯುವಿಕೆ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ. ನಾವು ಗೋಕಾಂವಿಯವರು ’ಕೇಶವ’ ಅಂತಂದರೆ ಬೆಳಗಾಂವಿಯವರು ’ಕೇsಶsವs’ ಎಂದು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಕ್ಷರವನ್ನೂ ಎಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಸ್ವಲ್ಪ ಕೆಳಗೆ ಧಾರವಾಡಕ್ಕೆ ಹೋದರೆ ಅವರು ಎರಡೇ ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ’ಕೇಶ್ವ’ ಎಂದು ಮುಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನು ದಕ್ಷಿಣಾದಿಗಳು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅನಂತಮೂರ್ತಿಗಳ ಮಾತಿಗೆ ಗೌರವ ಕೊಟ್ಟು ’ಶರತ್ತು’ ’ಪ್ರದೀಪು’ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನ್ನುವುದೂ ಉಂಟು.

ಅದಿರಲಿ. ಈಗ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಬರೋಣ. ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಶಾಪಗ್ರಸ್ತರು ಬಹಳ. ನಾಕು ಹೆಜ್ಜೆಗೊಬ್ಬರು ಸಿಗುತ್ತಾರೆ. ’ಜೈ ಕರ್ನಾಟಕ ಪಾನ ಶಾಪ’, ’ಮಸ್ತಾನ ಪಾನ ಶಾಪ’ ಹೀಗೆ. ನಮಗೆ ವ್ಯಂಜನಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆ ಇಲ್ಲ. ’ಸೂಪರ ಶಾಪೀ ಕಿರಾಣಿ ಅಂಗಡಿ’ ’ಜನರಲ್ಲ ಹಾರ್ಡವೇರ ಸ್ಟೋಅರ್ಸ’ ಎಂದು ಬರೆದರೆ ಅಂಗಡಿಗಳ ಉದ್ದೇಶ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದಲ್ಲವೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಜನರಲ್ ವಿಚಾರಗಳಂತೂ ಸರಿಯೇ. ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಸ್ಪೆಶಲಿಸ್ಟರೂ ಕಡಿಮೆ ಇಲ್ಲ. ’ಡಾ|| ಹತಪಾಕಿ, ಚೈಲ್ಡ ಸ್ಪೇಶಾಲಿಸ್ಟ (ಆದರೆ ಇದು ನಾನು ಒಂದು ಕಡೆ ಓದಿದ ’ಚೈಲ್ಡ್ ಬೇರ್’ಗೆ ಸಮೀಪವೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಅದರ ಹಿಂದೆ ಏನು ಆಶಯವಿತ್ತು ಎಂದು ಯಾರಾದರೂ ಊಹಿಸಬಲ್ಲಿರಾ?). ಆದರೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಡಾಕ್ಟರುಗಳು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ: ಡಾ|| ಉಮರಾಣಿ, ಎಲುಬು ಮತ್ತು ಕೀಲುಗಳ ತಜ್ಞರು. ನಮ್ಮ ಟೇಲರುಗಳು ಮಾತ್ರ ಅಗದೀ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ಪೆಶಲಿಸ್ಟರು. ’ಲೇಡೀಜ ಸ್ಪೇಶಾಲಿಸ್ಟ’ ’ಜೆಂಟ್ಸ ಸ್ಪೇಶಾಲಿಸ್ಟ’ರಂತೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುತ್ತಾರೆ ಬಿಡಿ. ಆದರೆ ’ಸುಪ್ರೀಮ, ಜನರಲ್ಲ ಸ್ಪೇಶಾಲಿಸ್ಟ’, ಇಂಥ ಸಿಂಪಿಗರನ್ನು ನೋಡಿದ್ದೀರಾ? ಜನರಲ್ಲ ಆಗಿದ್ದುಕೊಂಡೇ ಸ್ಪೇಶಾಲಿಸ್ಟನೂ ಆಗಿರುವ ಆ ಸಿಂಪಿಗ್ಯಾನ ಪ್ರತಿಭೆಯೇ ಪ್ರತಿಭೆ!

ನೇರ, ಸ್ಪಷ್ಟ ನುಡಿಯ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಸರಳವಾದ, ’ಶೆರೆ ಅಂಗಡಿ’ಗಳು ಹೆಚ್ಚು. ಕೆಳಗೆ ಹೋದಂತೆ, ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ’ಸಾರಾಯಿ ಅಂಗಡಿ’ಗಳು ಸಿಗುತ್ತವಾದರೂ ’ಲಕ್ಷ್ಮಿ ವೈನ್ಸ್’ ಗಳೇ ಹೆಚ್ಚು. ನನಗೆ ಅರ್ಥವಾಗದ ಇನ್ನೊಂದು ವಿಷಯವೆಂದರೆ ಇದು: ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಪಂಚರು ತೆಗೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಪಂಚರು ಹಾಕುತ್ತಾರೆ! ಯಾರ ಉದ್ದೇಶ ಏನು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಆದರೆ ಕೆಳಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಂತೆ — ಇದು ಮಧ್ಯಕರ್ನಾಟಕದಿಂದಲೇ ಶುರುವಾಗುತ್ತದೆ — ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ತ್ರಾಸು ಕೊಡಲು ಶುರುಮಾಡುವುದು ’ಷ’ರಕ್ಕಸನ ಹಾವಳಿ. ಇದು ನನಗೆ ಅರ್ಥವೇ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ದಕ್ಷಿಣಾದಿಗಳ ಈ ’ಷ’ ಅಕ್ಷರದ ಪ್ರೀತಿ. ತ್ರಾಸೇ ಬೇಡವೆಂದು ಮಹಾಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ತ್ಯಜಿಸುವ ಇವರು ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ಬೇಡವಾದಲ್ಲೆಲ್ಲ ’ಷ’ ಬಳಸುವುದು ಏಕೆ ಎಂದು ನನಗೆ ಸೋಜಿಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಇಂಗ್ಲಿಶ್ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಬರೆಯುವಾಗ ಈ ಬಳಕೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಬೇಕೆ? ’ಷಾಪಿಂಗ್’, ’ಇಂಗ್ಲಿಷ್’ ’ಷೋ’ ’ಷುಗರ್’ ’ಷೂ’… ಇವಲ್ಲದೆ ಕೆಲ ಹೆಸರುಗಳೂ - ನರೇಂದ್ರ ಷಾ, ಕಿಷನ್. ಇದೇಕೆ ಹೀಗೆ? ಅಲ್ಲ, ಶೂ, ಶಾಪ್, ಶೇವ್ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಅನ್ನಲಿಕ್ಕೆ ಸುಲಭವಷ್ಟೆ ಅಲ್ಲದೆ ಸರಿಯಾದ ಬಳಕೆಗಳು ಕೂಡ. ಇಂಗ್ಲಿಶಿನಲ್ಲಿ ನಾವು ಇವನ್ನು ಹೀಗೆಯೇ ಬಳಸುತ್ತೇವಲ್ಲ. ನೀವೇ ಅಂದು ನೋಡಿ, ಶೇವಿಂಗ್ ಅನ್ನುತ್ತೇವೋ ಷೇವಿಂಗ್ ಅನ್ನುತ್ತೇವೋ ಎಂದು. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಯಾಕೆ ಬೇರೆ ಬಳಸಿ ’ಷಾಕ್’ ಕೊಡುತ್ತೇವೆ? ಇದನ್ನು ಊಹಿಸಿ - ಷಾ ಷೂ ಷಾಪ್. (ನಾನು ಹಲ ದಿನಗಳ ಹಿಂದೆ ’ಚಿಲ್ಡ್ರನ್ ಆಫ಼್ ಹೆವನ್’ ಚಿತ್ರದ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆಯುವಾಗ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ’ಷೂ’ಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಬೇಕೆಂದೇ ’ಶೂ’ ಎಂದು ಬಳಸಿದ್ದೆ. ಆದರೆ ’ಮ್ಯಾಜಿಕ್ ಕಾರ್ಪೆಟ್’ನಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಅವರು ಹಾಕಿದಾಗ ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ಅದನ್ನು ’ಷೂ’ ಎಂದು ಬದಲಿಸಿದರು :d )

ಒಟ್ಟಾರೆ ಎಲ್ಲಿಂದ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರೂ ಇಂಥ ಮಜಾಗಟಾಗಳಿಗಂತೂ ಯಾವುದೇ ಬರವಿಲ್ಲ. ಬಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಊರಿಂದೂರಿಗೆ ಹೋಗುವಾಗ, ಅಥವಾ ನಿಮ್ಮೂರಲ್ಲೇ ಅಂಗಡಿಗಳ ಬೋರ್ಡುಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತ ಹೋದರೆ ಟ್ರಾಫಿಕ್ಕಿನ ತೊಂದರೆಗಳೆಲ್ಲ ಹಗುರವಾಗುತ್ತವೆ. ಸಮಯ ಹೋದದ್ದೇ ಗೊತ್ತಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

(ನಾನು ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ಬರೆದಿದ್ದರ ಸ್ವಲ್ಪ ಪರಿಷ್ಕೃತ ಅನುವಾದ.)

ಜಯನಗರದ ’ದ ಆರ್ಟ್ ಆಫ಼್ ಲಿವಿಂಗ್ ಶಾಪ್’ ತುಂಬಾ ಆಯಕಟ್ಟಿನ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. Very strategically located. ಅದರ ಸ್ಥಾನ ಎಷ್ಟು ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ ಎಂದರೆ, ನಾನು ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟಿಗೆ ಹೋಗಿಬರುವಾಗ ದಿನಾ ಅಡ್ಡಬರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ರಂಗಶಂಕರ ಮತ್ತಿತರ ಅನೇಕ ಆಸಕ್ತಿಕರ ಜಾಗಗಳಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕಾದಾಗಲೂ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈಗೀಗ ಇದು ನನಗೆ ರೂಡಿಯಾದಂತಾಗಿದೆ ಬಿಡಿ. ಹೀಗಾಗಿ ಮೊದಲು ಕೆಲವು ಸಲ ಆ ’ಶಾಪ್’ ನೋಡಿದಾಗ ಆದ ಥ್ರಿಲ್ ಈಗ ಉಂಟಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ನೀವು ಈಗಾಗಲೆ ಇದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಊಹಿಸಿರುತ್ತೀರ: ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ’ದ ಆರ್ಟ್ ಆಫ಼್ ಲಿವಿಂಗ್’‍ನ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಮಾರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಥವಾ, ಹೋಗಲಿ ಬಿಡಿ; ಹಾಗೆ ಹೇಳುವುದು ಸಮಂಜಸವಲ್ಲವೇನೋ. ಬಹಳ ಮಾಡಿ, ಆ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನೂ ಮಾರುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅದು ಅವರ ಮುಖ್ಯ ಧಂದೆ ಅಲ್ಲ ಅಂತ ನನಗನ್ನಿಸುತ್ತೆ. ಹತ್ತಾರು ಅಡಿಗಳ ದೂರದಿಂದ, ನನ್ನ ಚಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಬೈಕಿನಿಂದ ಕಂಡ ಓರೆಗಣ್ಣಿನ ಭಂಗುರ ನೋಟವೂ ಸಾಕು. ಸೂಜಿಗಲ್ಲಿನಂತೆ ಸೆಳೆಯುವ ಅದೆಂಥ ತರಹೇವಾರಿ ಸರಕುಗಳವು. What magnetic merchandise! ಶರ್ಟುಗಳು, ಕುರ್ತಾಗಳು, ಹೆಂಗಸರ ಟಾಪ್‍ಗಳು, ಟಿ-ಶರ್ಟುಗಳು… (ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ನಿಲುಕದ) bracelets, bandannas, caps, ಹಾಗೂ ನನ್ನ ತಿಳುವಳಿಕೆ ಹಾಗೂ ಊಹೆಗಳಿಗೆ ನಿಲುಕದ ಇನ್ನೂ ಏನೇನೋ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು. ಅಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಮೈಮೇಲೆ ’ದ ಆರ್ಟ್ ಆಫ಼್ ಲಿವಿಂಗ್’‍ನ ಹಚ್ಚೆಗಳನ್ನೂ ಹಾಕುತ್ತಾರೇನೋ. ಆಯಕಟ್ಟಿನ ಜಾಗಗಳಲ್ಲಿ! Strategically located tattoos anyone? ನಾನು ಒಮ್ಮೆ ಒಳಹೊಕ್ಕು ನೋಡಬೇಕೇನೋ. (ಓ ಕೊನೆಗೊಮ್ಮೆ ಸೆಳೆತ ತಡೆಯಲಾರದೆ ಹೋಗಿಯೂಬಿಟ್ಟಿದ್ದೆ. ಆದರೆ ಏನನ್ನೂ ಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ.)

ಇದು ನನ್ನನ್ನು ಇಷ್ಟೊಂದು ಕಾಡುವ ಸಂಗತಿಯಾಗಬಾರದಿತ್ತಲ್ಲ. ಆಧ್ಯಾತ್ಮ, spirituality ಎನ್ನುವುದು ಒಂದು ದೊಡ್ದ ಲಾಭದಾಯಕ ಬಿಸಿನೆಸ್ ಆಗಿ ಬೆಳೆದು ಸಾಕಷ್ಟು ಕಾಲ ಸಂದಿದೆ. ಲೆಕ್ಕವಿಲ್ಲದಷ್ಟು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪಂಥಗಳಿವೆ (schools); ಹಗಲು ರಾತ್ರಿಯೆನ್ನದೆ ಆಧ್ಯಾತ್ಮವನ್ನು ಉಣಬಡಿಸುವ ಸಾಕಷ್ಟು ಚಾನೆಲ್ಲುಗಳಿವೆ; ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಸಮಾವೇಶ ಸಮಾರಾಧನೆಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಪಂಥಗಳ ಗುರುಗಳು ಯಾವುದೇ ಸೆಲೆಬ್ರಿಟಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿಲ್ಲ; ಅವರ ಉತ್ಪನ್ನಗಳೂ ಬೋಧನೆಗಳೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಛಾಪವನ್ನು ಗುದ್ದಿಸಿಕೊಂಡು ಹೊರಬರುತ್ತವೆ. They have a very good brand value. ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾರೆ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮ ಆಕರ್ಷಣೀಯ ಬಿಸಿಬಿಸಿ ವಸ್ತು. ಅದು ಮಾರುತ್ತದೆ, ಹಾಗೂ ಕೊಳ್ಳುವವರೂ ಸಾಕಷ್ಟು ಜನರಿದ್ದಾರೆ. ಬರೀ ಈ ದೄಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ, ನನ್ನದೇನೂ ತಕರಾರಿಲ್ಲ. ಯಾರಿಗೂ ಇದರಿಂದ ತಕರಾರಿರಬಾರದು. ಹೀಗಿರುವಾಗ, ’ದ ಆರ್ಟ್ ಆಫ಼್ ಲಿವಿಂಗ್ ಶಾಪ್’ ಇದೇ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ತರ್ಕಬದ್ಧವಾದ ಮುಂದಿನ ಹೆಜ್ಜೆಯಷ್ಟೆ. ಅಲ್ಲವೆ? ಮತ್ತೇಕೆ ನನಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯ/’ಥ್ರಿಲ್’ ಆಗಬೇಕು?

ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಏನಿರಬಹುದು? ಮೊದಲಿಗೆ ಒಂದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಗೊಳಿಸೋಣ. ನಾನು ಅತಿ ಸಂಪ್ರದಾಯವಾದಿ ಹಾಗೂ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಕ್ಕೆ ಅತಿ ಶುದ್ಧವಾದ, ನೇಮಿಷ್ಠವಾದ ಅನುಸರಣವನ್ನು ಆರೋಪಿಸುತ್ತೇನಾದುದರಿಂದ ನನ್ನ ಯೋಚನೆಗಳು ಹೀಗಿವೆಯೇ? ನಾನು ಸಂಪ್ರದಾಯವಾದಿ ಅಲ್ಲ. ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಎಂದರೆ ನೇಮಿಷ್ಠ ಅನುಸರಣ (puritanical conduct) ಅಂತ ನಂಬಿದವನೂ ಅಲ್ಲ. ನನಗೆ ಅದೆಲ್ಲ ನೀಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಬೇಕಾಗೂ ಇಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ ಅಂಥ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ’ಶಾಪ್’‍ನಂಥದರ ಬಗ್ಗೆ ’ಥ್ರಿಲ್’ ಆಗುತ್ತದೆ ಅಂತ ಹೇಳಲೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. Actually, ನನಗೆ ’ದ ಆರ್ಟ್ ಆಫ಼್ ಲಿವಿಂಗ್’ ಏನು ಹೇಳುತ್ತದೆ ಎಂದು ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವ ಸ್ಕೂಲುಗಳು ಏನು ಹೇಳುತ್ತವೆ ಎಂದೂ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಆಸಕ್ತಿಯೂ ಇಲ್ಲ. (ಇದರರ್ಥ, ನನಗೆ ಸ್ಪಿರಿಚುವಾಲಿಟಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲ ಎಂದೇನೂ ಅಲ್ಲ.) ಕಲೆಯ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ಬಹಳೇ ಒಲುಮೆ ಇದ್ದಾಗ್ಗ್ಯೂ ನಾನು ನನ್ನ ಬೋರು ಹೊಡೆಸುವ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಬದುಕನ್ನು ’ಕಲಾತ್ಮಕ’ ಬದುಕನ್ನಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಲು ಇನ್ನೂ ತಯಾರಾಗಿಲ್ಲ. ಇಷ್ಟಕ್ಕೂ ಇಂಥ ಪರಿವರ್ತನೆಯಿಂದ ಆಗುವುದಾದರೂ ಏನು? ನಾನು ಹೇಗಿದ್ದರೂ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜಕ; ನನ್ನ ಬದುಕು ಹೇಗಿದ್ದರೂ futile. ಪರಿವರ್ತನೆಯಿಂದ ಆಗುವುದೇನು? An Artistically Futile Living? ಕಲೆಯಿಂದ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜಕತೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಬದಲಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅದು ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜಕತೆಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಗಹನವಾಗಿಸುತ್ತದಷ್ಟೆ. ಅದೆಲ್ಲ ಬಿಡಿ. ನಾನು ಮತ್ತೆ ಈ ’ಶಾಪ್’‍ನಂಥ ಸಂಗತಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚನೆ ಮಾಡಿದಾಗ ನನಗೆ ಮಜಾ ಅನ್ನಿಸುತ್ತದಷ್ಟೆ. ಅದು, ’ರಾಮ ರಾಮ.. ಜಗತ್ತು ಎತ್ತ ಸಾಗಿದೆ?’ ಎಂಬ ಆತಂಕವೂ ಅಲ್ಲ. ಬಹಳಷ್ಟು ತಮಾಷೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ವಿಷಾದದ ಮಿಶ್ರಣ ಅಷ್ಟೇ.

ನನಗೆ ಹೀಗೆನ್ನಿಸುವುದು ನಾನು ಇವನ್ನೆಲ್ಲ ನೋಡಿ ಅರಿತುಕೊಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವ ಬಗೆಯಿಂದಾಗಿ. ಆ ದೄಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ಈಗಾಗಲೆ ಹೇಳಿದಂತೆ ನನಗೆ ಈ ಪಂಥಗಳು ಗುರುಗಳು ಏನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಅಂತ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ, ನನ್ನ ತಿಳುವಳಿಕೆ ತಪ್ಪಾಗಿರದಿದ್ದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಇವೆಲ್ಲ ಭಿನ್ನ ಭಿನ್ನ ಪಂಥಗಳ ಅಡಿಪಾಯ ವೇದಾಂತ/ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು. ನಾನು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳನ್ನೂ ಓದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಭಾವಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು “ವರ್ಜಿಸುವಿಕೆ” (elimination). ನೇತಿ ನೇತಿ ನೇತಿ (ನೇತಿ = ನ + ಇತಿ, ಇದಲ್ಲ, not this) — ಇದಲ್ಲ, ಇದೂ ಅಲ್ಲ, ಅದು ಕೂಡ ಅಲ್ಲ, ಹೀಗೆ ನಿಮಗೆ ಬೇಕಾದದ್ದು ದೊರೆಯುವವರೆಗೆ ಉಳಿದದ್ದನ್ನೆಲ್ಲ ಉಳಿದದ್ದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತ ಹೋಗುವ ಭಾವ. ಧ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಕೂತವರೊಬ್ಬರು, ಸ್ಪಷ್ಟತೆಯ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡ ಬರುವ ಅನಗತ್ಯವಾದ ಎಲ್ಲ ಯೋಚನೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲು ಹೊಂದುವ ಭಾವ ಇದು (ಅಥವಾ ಆತ್ಮಪ್ರಜ್ಞ್ನೆಯ ಜಾಗೃತಿಗಾಗಿ ಅಥವಾ ಮತ್ತೇನೋ ಸಾಧಿಸುವ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ). ಇದನ್ನೇ ಸ್ವಲ್ಪ ಉಚ್ಚಸ್ತರದಲ್ಲಿಂದ ನೋಡಿದರೆ, ಇದು ಸತ್ಯದ/ಸೌಂದರ್ಯದ/ದೇವರ/ಮತ್ತೊಂದರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಸಾರಭೂತವಲ್ಲದ್ದರ, ಅಗತ್ಯವಲ್ಲದ್ದರ ವರ್ಜನೆಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ.

ಈಗ ನೋಡಿ. ಹೀಗೆಲ್ಲ ಯೋಚಿಸಿದಾಗ ನನಗೆ ಇವೆಲ್ಲ ಸರ್ಕಸ್ಸುಗಳು ಮಜಾ ಅನ್ನಿಸಬಾರದೇಕೆ? ಈ ವಿವಿಧ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸ್ಕೂಲುಗಳೂ, ಅವುಗಳ ನಡುವಿನ ಪೈಪೋಟಿ, the hype, the buzz, the branding, ಅವರ ಸರಕುಗಳು, ಬಿತ್ತರಗಳು… ಇವೆಲ್ಲ ನನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಸ್ಮಯ ಮೂಡಿಸುತ್ತವೆ. ಮತ್ತೆ ಇದೊಂದು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ: ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ಆಧ್ಯಾತ್ಮದ ದರ್ಜೆ ಎಲ್ಲಿದೆಯೆಂದು (state of the art) ಸಾಕಷ್ಟು ಸಂಶೋಧನೆ ನಡೆಸಬೇಕು; ಈಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನ ಹಾಗೂ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೊಸ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಥಿಯರಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಬೇಕು; ಅದಕ್ಕೊಂದು ಆಕರ್ಷಕವಾದ ಹಾಗೂ ’ಕೂಲ್’ ಆದ ಹೆಸರು ಕೊಡಬೇಕು; ನಿಮ್ಮ ಹೊಸ ಶಾಸ್ತ್ರ ಏನೇ ಹೇಳಲಿ, ಸಾಕಷ್ಟು ಜನರಿಗೆ ಅದು ಆಕರ್ಷಣೀಯವಾಗಿ ತೋರುವಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗಾದರೂ ಅದನ್ನು ವ್ಯಾವಹಾರಿಕಗೊಳಿಸಬೇಕು; ಹಸ್ತಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ಅಚ್ಚುಹಾಕಿಸಬೇಕು; (ಕಂಡಕಂಡ ಗಿಡಗಳ ಮೇಲೆ ಅವನ್ನು ಅಂಟಿಸಿ ಸುದ್ದಿ ಬಿತ್ತರಿಸಬೇಕು); ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ ವ್ಯಾಲ್ಯೂ ಹುಟ್ಟುಹಾಕಬೇಕು; ಸರಕುಗಳನ್ನು ಡಿಸೈನ್ ಮಾಡಬೇಕು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಡಿಸೈನರುಗಳನ್ನೂ, ನಂತರ ಮಾರಲು ಫ಼್ರ್ಯಾಂಚೈಸೀಗಳನ್ನೂ ನೇಮಣೂಕಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಇವಕ್ಕೆಲ್ಲ ಜಾಹೀರಾತು ಮಾಡಲು ಜನರು ಬೇಕು; (ಮರೆಯಬಾರದ್ದೆಂದರೆ, ನಮ್ಮ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಲು ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ಆಯ್ದ ಅಂಗಡಿಗಳಿವೆಯೆಂದೂ, ಅನಧಿಕೃತ ಜಾಗಗಳಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ದುಷ್ಪರಿಣಾಮಕ್ಕೆ ’ಸ್ಕೂಲ್’ ಕಾರಣವಲ್ಲವೆಂದೂ ಜನರಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಕೊಡಬೇಕು.) ಉಫ್… ಎಷ್ಟೊಂದು ಕೆಲಸ, ಏನು ತಾನು!

ಅದಕ್ಕೆ, ನೇತಿ ನೇತಿ ನೇತಿ ಎಂಬುದರ ಬದಲು ಈಗ ಹೊಸ ನಳನಳಿಸುವ ನುಡಿಗಟ್ಟು, buzz phrase ಏನೆಂದರೆ - ಇತ್ಯೇವ ಇತ್ಯೇವ ಇತ್ಯೇವ - ಇದು ಬೇಕು, ಅದು ಬೇಕು, ಓ ಮತ್ತದೂ ಬೇಕು, ಎಲ್ಲವೂ ಬೇಕು, ನಿಮ್ಮ ಅಂತಿಮ ಗುರಿ ಸಾಧಿಸಲು ಇದೆಲ್ಲವೂ ಬೇಡವೆ ಮತ್ತೆ? An all-embracing holistic approach!

ಇರಬಹುದೇನೋ. ಅಥವಾ… ಎಲ್ಲವೂ ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ನನಗೇ ಏನೋ ಧಾಡಿಯಾಗಿದೆ. ಸುಮ್ಮನೆ ಅತಿಯಾಗಿ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.

ಒಂದು ಊರಿನಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ಒಬ್ಬ ಕ್ಷೌರಿಕನಿದ್ದಾನೆ ಎಂದುಕೊಳ್ಳಿ. ಆ ಊರಿನ ಗಂಡಸರೆಲ್ಲರೂ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಗಡ್ಡಮೀಸೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದು ವ್ಯವಸ್ಥಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಗಡ್ಡ ಬಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ತಿರುಗುವು ಆಲಸಿಗಳೂ, ನವ್ಯರೂ ಒಬ್ಬರೂ ಇಲ್ಲ. ಕೆಲವರು ಮನೆಯಲ್ಲೇ ದಾಡಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಉಳಿದವರೆಲ್ಲ ಆ ಕ್ಷೌರಿಕನ ಕಡೆ ಹೋಗಿ ದಾಡಿ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಬೇರೆಯವರ ದಾಡಿ ಮಾಡುವವನು ಕ್ಷೌರಿಕನೊಬ್ಬನೆ. ಒಟ್ಟಾರೆ ಹೇಳಬೇಕೆಂದರೆ - ಕ್ಷೌರಿಕ ಸ್ವಂತ ದಾಡಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದ ಎಲ್ಲ ಗಂಡಸರ, ಹಾಗೂ ಕೇವಲ ಅಂಥ ಗಂಡಸರ, ದಾಡಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಂತ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವವರ ದಾಡಿ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಉಳಿದ ಎಲ್ಲ ಗಂಡಸರ ಕ್ಷೌರವನ್ನು ಅವನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸರಿಯಷ್ಟೆ?

(ಆ ಊರಿನ ಹೆಂಗಸರು ಅವರವರ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಅವರವರೇ ಪೂರೈಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಅವಶ್ಯಕತೆ - ಹೆಂಗಸರದಾಗಲಿ, ಗಂಡಸರದಾಗಲಿ - ಅವರ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಲ್ಲ, ಅಂದುಕೊಳ್ಳಿ. ಆದರೆ ಇದು ಅಷ್ಟು ಪ್ರಸ್ತುತವಾದುದಲ್ಲ.)

ಹೀಗಿರುವಾಗ, ನಮ್ಮ ಮುಂದಿರುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇನಪ್ಪಾ ಅಂದರೆ: ಕ್ಷೌರಿಕ ತನ್ನ ಕ್ಷೌರವನ್ನು ತಾನೇ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆಯೇ ಇಲ್ಲವೇ?

ಉತ್ತರ ತಿಳಿಸಿ.

***

ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ trick ಇಲ್ಲ. ಆ ಕ್ಷೌರಿಕನಿಗೂ ಮೀಸೆಗಡ್ಡಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಇದೊಂದು ಗಂಭೀರ ಪ್ರಶ್ನೆ. ನಾನು ಈಗಾಗಲೆ ಹೇಳಿದಂತೆ ಒಂದು ವಿರೋಧಾಬಾಸ ಅಥವಾ paradox ಇಲ್ಲಿದೆ. ಪ್ರಶ್ನೆ ಏನೆಂದರೆ ಆ ವಿರೋಧಾಭಾಸ ಏನು ಮತ್ತೆ ಯಾಕೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವುದು. ವಿರೋಧಾಭಾಸ ಇದು: ತನ್ನ ಗಡ್ದ ತಾನೇ ಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ, ಕ್ಷೌರಿಕ ತನ್ನ ಗಡ್ಡ ತಾನೇ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು; ತನ್ನ ಗಡ್ಡ ತಾನೇ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ, ಕ್ಷೌರಿಕ ತನ್ನ ಗಡ್ಡ ತಾನೇ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇದು ನಾವು ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು define ಮಾಡಿರುವ ರೀತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇದಕ್ಕೆ ಸುಲಭ ಪರಿಹಾರವಿಲ್ಲ.

ವಸ್ತುತ:, ಇದು ರಸೆಲ್ಲನ ವಿರೋಧಾಬಾಸಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡದ್ದು. ಇಂಗ್ಲಿಶ್ ತತ್ವಜ್ಞಾನಿ ಹಾಗೂ ಗಣಿತಜ್ಞ ಬರ್ಟ್ರಂಡ್ ರಸೆಲ್ ಮಂಡಿಸಿದ ಒಂದು paradox, ಗಣಿತದ ಮೂಲಭೂತ ವಿಭಾಗವಾದ set theoryಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಬದಲಿಸಿತು. ಈ paradox ಮಂಡಿಸಿ, ಹಳೆಯ set theoryಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಸಂಗತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆಂದು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟ. ಈ ವಿಸಂಗತಿಯನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು ಹೊಸ ರೀತಿಯಿಂದ set theoryಯನ್ನು ನೋಡಬೇಕಾಯಿತು.

ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಕಾಮೆಡಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತಾಡಿದೆವಲ್ಲ. ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ “ಪೈಥನೆಸ್ಕ್” ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದಾದ ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ಸ್ಕೆಚ್‍ಗಳನ್ನು ನಮ್ಮವರೇ ಆದ ಹರೀಶ್ ಕುಮಾರ್ ಎನ್ ಹಾಗೂ ಅವರ ಗೆಳೆಯರು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಯೂಟ್ಯೂಬ್‍ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದು. ಪೈಥನೆಸ್ಕ್ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆನಲ್ಲ. ಇವು ಗುಣಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಆ ನುಡಿಯನ್ನು ಹೋಲುತ್ತವೆ. ಒಂದಷ್ಟು ಚುರುಕಾಗಿವೆ ಕೂಡ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಅನಂತಮೂರ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಪ್ಪಣ್ಣ, ಭಾರತರತ್ನ ಯಾರಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕು ಎಂದು ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅನಂತಮೂರ್ತಿ, ಮೊಟ್ಟಮೊದಲಿಗೆ ಅಕ್ಬರನಿಗೆ ಭಾರತರತ್ನ ಕೊಟ್ಟು ನಂತರ ಉಳಿದವರ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸಬೇಕೆಂದು ಮೇಲಿಂದಮೇಲೆ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಾಪ್ ಸಿಂಹ, ಸುನೀಲ್ ಜೋಶಿಯ ಪುಸ್ತಕ ಬಿಡುಗಡೆಯ ನೆವದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಬದ್ದವರನ್ನೆಲ್ಲ ಬೈಯ್ಯತೊಡಗುತ್ತಾರೆ.

ಇನ್ನೂ ಚುರುಕಾಗಬೇಕು. ಹೆಚ್ಚು ಬಿಗಿ ಬೇಕು. ಆದರೆ ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಪ್ರಯತ್ನ. ನನಗನ್ನಿಸುವುದೆಂದರೆ, ಹರೀಶ್ ಹಾಗೂ ಗೆಳೆಯರಿಗೆ ಭಾಷೆ ಹಾಗೂ ವಿಷಯವಸ್ತುಗಳ ಮೇಲೆ ಹಿಡಿತವಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಅವರಿಂದ ಇನ್ನೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಕೊಡುಗೆ ನಿರೀಕ್ಷಿಸಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಬ್ಲಾಗಿನ ಓದುಗರು ಅವರ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕೆಂದು ನನ್ನ ವಿನಂತಿ. ಗಮನಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ನಿಮ್ಮ ನಿಮ್ಮ ಬ್ಲಾಗುಗಳ ಮೂಲಕ, ಹಾಗೂ ಅವಧಿ, ಮ್ಯಾಜಿಕ್ ಕಾರ್ಪೆಟ್‍ನಂಥ ಬಹು ಓದುಗರನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಬ್ಲಾಗುಗಳ ಮೂಲಕ, ಅವರ ಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಚಾರ ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ಅದರಿಂದ ಹುರುಪಾಗಿ ಹರೀಶ ಮತ್ತು ಗೆಳೆಯರು, ಟಾಯಂಪಾಸ್‍ಗಾಗಿ ’ಆ..’ ಎಂದು ಬಾಯ್ದೆರೆದು ಕೂತಿರುವ ಕನ್ನಡದ ಫಾಲ್ತೂ ಮಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ಹಾಸ್ಯವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಬಡಿಸಲಿ. ಧನ್ಯವಾದ.

***

ಮೊನ್ನೆ ಒಂದು ಸೆಮಿನಾರಿನಲ್ಲಿ ಅಚಾನಕ್ಕಾಗಿ ನನಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಉತ್ತಮ ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಕಾಮೆಡಿಯ ಪರಿಚಯವಾಯಿತು. ಇದರ ಹೆಸರು ’Brenman, Bird and Fortune’. ಈ ಮೂವರೂ ನಡೆಸಿಕೊಡುವ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಒಂದು ರಾಜಕೀಯ ವಿಡಂಬನೆ. ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಶ್ ರಾಜಕೀಯದ ವಿಡಂಬನೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ನಮಗೆ ಅಪೀಲ್ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಬರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಫ಼ೋರ್ಚುನ್ ಮಾಡುವ ನಕಲು ಸಂದರ್ಶನಗಳು ಸಿಕ್ಕಾಪಟ್ಟೆ ಚೆನ್ನಾಗಿವೆ. ಇರಾಕ್ ಯುದ್ಧ, ಅಮೆರಿಕದ ಪಾಲಿಸಿಗಳು, ಸಬ್ ಪ್ರೈಮ್ ಕ್ರೈಸಿಸ್ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಸಂಶೋಧನೆ ನಡೆಸಿಯೇ ಅದನ್ನು ವಿಡಂಬನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಮಂಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವೂ ಯೂಟ್ಯೂಬ್‍ನಲ್ಲಿ ಇವೆ. ನೋಡಿ ಆನಂದಿಸಿ.