ಕರಟಕ ದಮನಕರ ಇಬ್ಬಂದಿ

ಗೇಮ್ ಥಿಯರಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದಷ್ಟು ಬರಿಯುವ ಅಂತ ಇದೆ. ನಾನು ಎಷ್ಟೋ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಶುರು ಮಾಡಿ, ಮುಂದುವರೆಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ನಂತರ ಮತ್ತೇನೇನೋ ಬರೆಯುತ್ತ ಮೈಮರೆತುಬಿಡುತ್ತೇನೆ. ಒಂದು ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಏನನ್ನೂ ಬರೆದು ರೂಢಿಯಿಲ್ಲ. ಇದೂ ಹಾಗೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ನನಗೆ ಇದೊಂದು exciting ವಿಷಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಆವಾಗಾವಾಗ ಬರೆಯುತ್ತಿರುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಬಲ್ಲೆ. ನಾನು ಹೇಳುವ ಸಂಗತಿಗಳು ಬಹಳೇ ಮೂಲಭೂತವಾದುವು (ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ). ಆದ್ದರಿಂದ ಅನೇಕರಿಗೆ ಇವು ಈಗಾಗಲೇ ಗೊತ್ತಿರಲೂಬಹುದು. ನಾನು ಈ ಪೋಸ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಗೇಮ್ ಥಿಯರಿಯ ಒಂದು ಪ್ರಮಾಣಭೂತ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿ, ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಓದುಗರ ಅನ್ನಿಸಿಕೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತೇನೆ. ಅದಾದ ನಂತರ ಗೇಮ್ ಥಿಯರಿಯ ನುಡಿಗಟ್ಟುಗಳು, ಡೆಫ಼ನಿಶನ್ನುಗಳು, ಉಪಯೋಗಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ನೋಡೋಣ.

ಕೈದಿಯ ಇಬ್ಬಂದಿ ಅಥವಾ Prisoner’s Dilemma (PD) ಬಹಳ ಹಳೆಯ ಒಡಪು. ಅದರ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಿನ್ನ ಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳಿವೆಯಾದರೂ ಅದರ ಸಾರವನ್ನು ಕೆಳಕಂಡಂತೆ ಸರಳವಾಗಿ ವಿವರಿಸಬಹುದು.
Continue reading “ಕರಟಕ ದಮನಕರ ಇಬ್ಬಂದಿ”

ಸಣ್ಣ ಸಂಗತಿಗಳು

ಕ್ಯಾಂಪಸ್ಸಿಗೆ ಹೋಗಲು ಬಸ್ಸು ಹತ್ತಿದ ತಕ್ಷಣ ಮೊದಲು ನನ್ನ ಲಕ್ಷ್ಯ ಹೋಗುವುದು ಬಸ್ಸಿನ ಒಳಮೈಯ್ಯನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಫಲಕಗಳತ್ತ. ಬರ್ಗರುಗಳ ಅಂಗಡಿಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಂತೆ “ಬಂಡವಾಳಶಾಹೀ” ಜಾಹೀರಾತುಗಳು, ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿಯ ಕೆಲ ಸಂದೇಶಗಳು, ಮತ್ತಿತರ (ಕೆಲವು ಬಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಆರ್ಟ್ ಆಪ್ ಲಿವಿಂಗ್‍ನ ಜಾಹೀರಾತುಗಳೂ ಇವೆ) ಫಲಕಗಳ ನಡುವೆ ನಾನು ಹುಡುಕುವುದು ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಫಲಕವನ್ನು: ಈ ಊರಲ್ಲಿ ಬಸ್ಸಿನ ಸೇವೆ ನಡೆಸುವ ಕಂಪನಿ, ಕೆಲ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರ ಜೊತೆ ಭಾಗಿಯಾಗಿ, ಸ್ಥಳೀಯರಿಂದ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿ, ಆಯ್ದ ಕೆಲವನ್ನು ಆರು ತಿಂಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ; ಆ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಇಂಥವೇ ಫಲಕಗಳ ಮೇಲೆ ಛಾಪಿಸಿ ಬಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ಆ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರ ತಂಡದ ಹೆಸರೂ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ — words on the go. ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ಪದ್ಯಗಳು. ಕೆಲವು ಚೆನ್ನಾಗೂ ಇವೆ. ಆ ಪದ್ಯಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಇಂಥ ಪ್ರಯತ್ನ ಅಪ್ಯಾಯಮಾನವೆನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮುದಾಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಹಕರಿಸಿ, ಅವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡು, ಒಟ್ಟಿಗೆ ಮುಂದುವರಿಯುವ ಆಸ್ಥೆ ಇರುವುದು ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲೂ, ಯಾವ ದೇಶದಲ್ಲೂ ಸ್ವಾಗತಾರ್ಹ. ಸಮುದಾಯ ಹಾಗೂ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದಂತಿರುವ, ಬಹಳ ಸಂಕುಚಿತವಾದ — ವಿವಿಧ ಆಯಾಮಗಳಿಲ್ಲದ– ಕೊಡುಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯಿರುವಂಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ಅತೀವ ಬೇಸರವಾಗುತ್ತದೆ.
Continue reading “ಸಣ್ಣ ಸಂಗತಿಗಳು”

ಇತ್ಯೇವ ಇತ್ಯೇವ ಇತ್ಯೇವ

(ನಾನು ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ಬರೆದಿದ್ದರ ಸ್ವಲ್ಪ ಪರಿಷ್ಕೃತ ಅನುವಾದ.)

ಜಯನಗರದ ’ದ ಆರ್ಟ್ ಆಫ಼್ ಲಿವಿಂಗ್ ಶಾಪ್’ ತುಂಬಾ ಆಯಕಟ್ಟಿನ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. Very strategically located. ಅದರ ಸ್ಥಾನ ಎಷ್ಟು ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ ಎಂದರೆ, ನಾನು ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟಿಗೆ ಹೋಗಿಬರುವಾಗ ದಿನಾ ಅಡ್ಡಬರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ರಂಗಶಂಕರ ಮತ್ತಿತರ ಅನೇಕ ಆಸಕ್ತಿಕರ ಜಾಗಗಳಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕಾದಾಗಲೂ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈಗೀಗ ಇದು ನನಗೆ ರೂಡಿಯಾದಂತಾಗಿದೆ ಬಿಡಿ. ಹೀಗಾಗಿ ಮೊದಲು ಕೆಲವು ಸಲ ಆ ’ಶಾಪ್’ ನೋಡಿದಾಗ ಆದ ಥ್ರಿಲ್ ಈಗ ಉಂಟಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ನೀವು ಈಗಾಗಲೆ ಇದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಊಹಿಸಿರುತ್ತೀರ: ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ’ದ ಆರ್ಟ್ ಆಫ಼್ ಲಿವಿಂಗ್’‍ನ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಮಾರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಥವಾ, ಹೋಗಲಿ ಬಿಡಿ; ಹಾಗೆ ಹೇಳುವುದು ಸಮಂಜಸವಲ್ಲವೇನೋ. ಬಹಳ ಮಾಡಿ, ಆ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನೂ ಮಾರುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅದು ಅವರ ಮುಖ್ಯ ಧಂದೆ ಅಲ್ಲ ಅಂತ ನನಗನ್ನಿಸುತ್ತೆ. ಹತ್ತಾರು ಅಡಿಗಳ ದೂರದಿಂದ, ನನ್ನ ಚಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಬೈಕಿನಿಂದ ಕಂಡ ಓರೆಗಣ್ಣಿನ ಭಂಗುರ ನೋಟವೂ ಸಾಕು. ಸೂಜಿಗಲ್ಲಿನಂತೆ ಸೆಳೆಯುವ ಅದೆಂಥ ತರಹೇವಾರಿ ಸರಕುಗಳವು. What magnetic merchandise! ಶರ್ಟುಗಳು, ಕುರ್ತಾಗಳು, ಹೆಂಗಸರ ಟಾಪ್‍ಗಳು, ಟಿ-ಶರ್ಟುಗಳು… (ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ನಿಲುಕದ) bracelets, bandannas, caps, ಹಾಗೂ ನನ್ನ ತಿಳುವಳಿಕೆ ಹಾಗೂ ಊಹೆಗಳಿಗೆ ನಿಲುಕದ ಇನ್ನೂ ಏನೇನೋ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು. ಅಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಮೈಮೇಲೆ ’ದ ಆರ್ಟ್ ಆಫ಼್ ಲಿವಿಂಗ್’‍ನ ಹಚ್ಚೆಗಳನ್ನೂ ಹಾಕುತ್ತಾರೇನೋ. ಆಯಕಟ್ಟಿನ ಜಾಗಗಳಲ್ಲಿ! Strategically located tattoos anyone? ನಾನು ಒಮ್ಮೆ ಒಳಹೊಕ್ಕು ನೋಡಬೇಕೇನೋ. (ಓ ಕೊನೆಗೊಮ್ಮೆ ಸೆಳೆತ ತಡೆಯಲಾರದೆ ಹೋಗಿಯೂಬಿಟ್ಟಿದ್ದೆ. ಆದರೆ ಏನನ್ನೂ ಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ.)
Continue reading “ಇತ್ಯೇವ ಇತ್ಯೇವ ಇತ್ಯೇವ”

ಮುಳುಗಿದ ವೆಚ್ಚದ ಮಿಥ್ಯೆ

ನಾನು ಚಿಕ್ಕಂದಿನಲ್ಲೇ ಒಂದು ಸರಳ ಸುಂದರ ಸತ್ಯವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡಿದ್ದೆ. ಅದನ್ನು ನಾನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಲೂ ಇದ್ದೆ. ಆದರೆ ಅದು ಎಕನಾಮಿಕ್ಸ್‍ನ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಎಂದು ಗೊತ್ತಾಗಿದ್ದು ಒಂದೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಷ್ಟೆ. ಇದು ಎರಡು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ನಿದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ: (೧) ಎಕನಾಮಿಕ್ಸ್ ಎನ್ನುವುದರ ತಳಹದಿ ಕಾಮನ್ ಸೆನ್ಸ್ ಹಾಗೂ (೨) ನಾನು ಚಿಕ್ಕಂದಿನಿಂದಲೇ ದೀಡುಪಂಡಿತ. 😉

ಅದಿರಲಿ. ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಮಂಡಿಸುವ ಮೊದಲು ಒಂದೆರಡು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು. ದರ್ಶಿನಿಯಲ್ಲಿ ದುಡ್ಡು ಕೊಟ್ಟು ಕಾಫಿ ತೊಗೊಂಡಾಗಿದೆ; ಕಾಫಿ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ದುಡ್ಡು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವಲ್ಲ ಎಂಬ ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಅದನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತೀರಲ್ಲ? ಮನೆಯಿಂದ ಊಟದ ಡಬ್ಬಿ ತೊಗೊಂಡು ಹೋಗಿದ್ದೀರಿ; ಆದರೆ ಮದ್ಯಾಹ್ನ ನಿಮ್ಮ ಮೆಚ್ಚಿನ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿ ಹೊರಗೆ ಊಟಕ್ಕೆ ಹೋಗೋಣವೆ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ; ಅವಳ ಜೊತೆ ಹೊರಗೆ ಊಟಕ್ಕೆ ಹೋದರೆ ಊಟದ ಜೊತೆಗೆ ನವನವೀನ ಗಾಸಿಪ್ಪಿನ ರಸಗವಳವೂ ಸಿಗುತ್ತದೆ ನಿಮ್ಮ ಪಾಲಿಗೆ. ಆದರೂ ಡಬ್ಬಿ ತಂದಿದ್ದೇನಲ್ಲ ಎಂದು ನಯವಾಗಿ ಅವಳ ಆಹ್ವಾನವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತೀರಲ್ಲ? ಯಾವುದೋ ಸಿನೆಮಾಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದೀರಿ; ಬೋರು ಹೊಡೆಸುತ್ತಿದೆಯೆಂದು ನಿದ್ದೆ ಹೊಡೆದುಬಿಟ್ಟಿರಿ. ಟಿಕೆಟ್ ಕೊಂಡು ನಿದ್ದೆ ಹೊಡೆದೆನಲ್ಲ ಎಂದು ನಂತರ ಹಳಹಳಿಯಾಗುತ್ತದೆಯೇ?

ಇಂಥ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ನಿಮ್ಮ ಉತ್ತರ ’ಹೌದು’ ಎಂದಾದಲ್ಲಿ, ನೀವು ಮುಳುಗಿದ ವೆಚ್ಚದ ಮಿಥ್ಯೆಯ (sunk cost fallacy) ಬಗ್ಗೆ ಅರಿತುಕೊಳ್ಳಲೇಬೇಕು. Sunk cost ಎನ್ನುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಸರಳ ಸಿದ್ಧಾಂತ. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ದಿನಚರಿಯ ಅನೇಕ (ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ) ಗೊಂದಲಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಇತ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮುಳುಗಿದ ವೆಚ್ಚ ಎಂದರೆ ಏನು? ಈಗಾಗಲೇ ವ್ಯಯವಾಗಿರುವಂಥ, ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ನಮ್ಮ ವಶಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಬರಲಾರದಂಥ ಹಣ (ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಥರದ ವೆಚ್ಚ) ಮುಳುಗಡೆಯಾದ ವೆಚ್ಚದ ಖಾತೆಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ದರ್ಶಿನಿಯಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟ ಹಣ, ಸಿನೆಮಾ ಟಿಕೆಟ್ಟಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಹಣ, ಹೀಗೆ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ಕೊಡಬಹುದು. ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಅಂಶವೆಂದರೆ, ಮೊದಲೇ ದುಡ್ಡು ಕೊಟ್ಟಿರಬೇಕಾದ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ರೆಸ್ಟೊರಾಂಟಿನಲ್ಲಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ತರಿಸುವಾಗ, ನೀವು ಅವಕ್ಕೆಲ್ಲ ದುಡ್ಡು ತೆತ್ತೇ ತೆರುತ್ತೀರೆಂದು ನಿಮ್ಮ ಹಾಗೂ ರೆಸ್ಟೊರಾಂಟಿನ ನಡುವೆ ಅವ್ಯಕ್ತ ಒಪ್ಪಂದವಿರುತ್ತದೆ ತಾನೆ? ಅವರು ತಂದಿಟ್ಟದ್ದು ಎಷ್ಟೇ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿದ್ದರೂ ದುಡ್ಡಂತೂ ಕೊಡಲೇಬೇಕು. ಜಗಳಾಡಿ ದುಡ್ಡು ಕೊಡದೆ ಬರಬಹುದು. ಆದರೆ ಎಷ್ಟು ಜನ ಹಾಗೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ? ಹಾಗೂ ಎಷ್ಟು ಸಲ ಹಾಗೆ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯ?

ನಾನಿನ್ನೂ ಆಗ ಕಾಫಿ ಕುಡಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಕೆಟ್ಟ ಕಾಫಿ ಕುಡಿಯಬೇಕಾದ ದಾರುಣತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಂವೇದನಾಶೀಲನಾಗಿದ್ದೆ. ನಮ್ಮ ತಂದೆಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಸ್ಟ್ರಾಂಗ್ ಕಾಫಿ ಬೇಕು. ಮುಖ ಹಿಂಡುತ್ತ ಕೆಟ್ಟ ಕಾಫಿಯನ್ನು ಕುಡಿದು ಮುಗಿಸುವಾಗ ನಾನೆನ್ನುತ್ತಿದ್ದೆ, “ಅಲ್ಲ, ಹೆಂಗಿದ್ದರೂ ಅಂವಗ ರೊಕ್ಕಾ ಕೊಡಲಿಕ್ಕೇ ಬೇಕು. ಸುಳ್ಳ ಇಂಥಾ ಕಾಫಿ ಕುಡದು ಬಾಯಿ ರುಚೀನೂ ಯಾಕ ಕೆಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು?” ಆದರೆ ಇದು ಅವರಿಗೆ ಪಟಾಯಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಈಗಲೂ ಬಹಳ ಜನರಿಗೆ ಇದು ಮನವರಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಯ್ಯೋ, ದುಡ್ಡು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವಲ್ಲ ಎಂದು ಅರೆಬೆಂದ ಅಥವಾ ವಿಪರೀತ ಎಣ್ಣೆ, ಮಸಾಲೆಯುಳ್ಳ ತಿಂಡಿ ತಿಂದು ಹೊಟ್ಟೆ ಕೆಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು. ದುಡ್ಡಂತೂ ಹೋಗಿಯೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಮೇಲೆ ಈ ದೈಹಿಕ ಮತ್ತು/ಅಥವಾ ಮಾನಸಿಕ ತ್ರಾಸುಗಳು. ಮರಳಿ ಬರಲಾರದ ವೆಚ್ಚದ ಹಂಗಿಗೆ ಬೇಡವಾಗಿದ್ದರೂ ಬೀಳುವ ಈ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯೇ ಮುಳುಗಿದ ವೆಚ್ಚದ ಮಿಥ್ಯೆ ಅಥವಾ sunk cost fallacy. (ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಹೇಳುವ ನಾನೂ ಇದಕ್ಕೆ ಎಷ್ಟೋ ಸಲ ಒಳಗಾಗುತ್ತೇನೆ.)

ಇದು ಯಾಕೆ ಒಂದು fallacy ಎಂದರೆ, ನಾವು ನಂತರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ನಿರ್ಧಾರ — ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಕೆಟ್ಟ ಕಾಫಿ ಕುಡಿಯುವುದು — ಮೊದಲಿಗೆ ಉಂಟಾದ ವೆಚ್ಚಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ತಪ್ಪು conclusionಗೆ ಬರುತ್ತೇವಾದ್ದರಿಂದ. ಇದು ಎಕನಾಮಿಕ್ಸ್‍ನ ಪ್ರಕಾರ (ಸಾಮಾನ್ಯ ತಿಳುವಳಿಕೆ ಪ್ರಕಾರವೂ) ವಿವೇಚನಾರಹಿತ (irrational) ನಡವಳಿಕೆ. ವಸ್ತುತ:, ಇವೆರಡೂ ನಿರ್ಧಾರಗಳಿಗೂ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಮೊದಲು ವೆಚ್ಚ ಭರಿಸಿದ ತಪ್ಪಿಗೆ ನಂತರ ಇನ್ನಷ್ಟು ವೆಚ್ಚ (ಯಾವುದೇ ಥರದಲ್ಲಿ) ಭರಿಸುವುದು ದಡ್ಡತನ. ಏನೋ ಅಂದುಕೊಂಡು ಸಿನೆಮಾ ಟಿಕೆಟ್ಟು ತೊಗೊಂಡಿರುತ್ತೀರಿ. ನೀವು ಹೊರಡುವ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಮಳೆ ಬರತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಸಿನೆಮಾ ನೋಡಲೇಬೇಕೆನ್ನುವ ಆತುರವೇನೂ ಇಲ್ಲ ನಿಮಗೆ. ಆದರೆ ಟಿಕೆಟ್ಟು ತೊಗೊಂಡ ತಪ್ಪಿಗೆ, ಆಟೋದವನಿಗೆ ಡಬಲ್ ಮೀಟರ್ ದುಡ್ಡು ಕೊಟ್ಟೂ ಅರೆಬರೆ ತೊಯ್ಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಸಿನೆಮಾ ನೋಡಿದರೆ… ಏನು ಹೇಳಲಿ? ನಿಮ್ಮಂಥವರ ಸಲುವಾಗಿಯೇ ಮಳೆ (ಬೆಳೆ) ಆಗುತ್ತಿದೆ. (ಅಂದ ಹಾಗೆ, ಅತ್ತ ಕಡೆ ನಿಮ್ಮ ನಲ್ಲ/ನಲ್ಲೆ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನಿಮಗೆ ಮಾಫಿಯಿದೆ.)

೯ನೇ ಮುಖ್ಯರಸ್ತೆಯಿಂದ ಸಣ್ಣ ಜಗತ್ತಿನೆಡೆಗೆ

ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡೋಣ. ಒಂದು ವೈಚಾರಿಕ ಪ್ರಯೋಗ (thought experiment) ಎಂದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಿ ಬೇಕಿದ್ದರೆ. ನಿಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೆ ನಿಮ್ಮ ಗೆಳೆಯ/ಗೆಳತಿಯರು ಮತ್ತು/ಅಥವಾ ಪರಿಚಿತರನ್ನು ನೆನೆಸಿಕೊಳ್ಳಿ; ಬಂಧುಗಳು ಬೇಡ. ಹಾಗೆ ನೆನೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಲೇ ಅವರನ್ನು ನಾನು ಹೇಳಲಿರುವ ಹಾಗೆ ವಿಂಗಡಿಸಿ (ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಒಂದೇ ಕೆಟಗರಿಗೆ ಹಾಕಿ): ನಿಮ್ಮ ಮನೆಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಲ್ಲಿರುವವರು ಹಾಗೂ ನಿಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ಹತ್ತಿರ ಇರುವವರು; ಉಳಿದಂತೆ ನಿಮ್ಮ ಏರಿಯಾದಲ್ಲಿರುವವರು; ನೀವಿರುವ ಏರಿಯಾ ಬಿಟ್ಟು ನೀವಿರುವ ನಗರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯಾದರೂ ಇರುವವರು; ಭಾರತದ ಉಳಿದೆಲ್ಲ ನಗರದಲ್ಲಿರುವವರು; ಭಾರತ ಬಿಟ್ಟು ಜಗತ್ತಿನ ಯಾವ್ಯಾವುವೋ ದೇಶದಲ್ಲಿರುವವರು. ಸದ್ಯಕ್ಕೆ, ಈ ನಮ್ಮ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆಲ್ಲೂ ನಿಮ್ಮ ಗೆಳೆಯರು ಇಲ್ಲವೆಂದುಕೊಳ್ಳೋಣ. ಇದ್ದರೆ ಅವರನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ.

ನೀವು ಈಗಾಗಲೇ ಬೋರು ಹೊಡೆಸಿಕೊಂಡು ಬೇರೆಲ್ಲೋ ಹೋಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಮೇಲೆ ನೀವು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗುಂಪಿನಲ್ಲೂ ಎಷ್ಟು ಜನರಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕಿ. (ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಮಾಡಬೇಕಿಲ್ಲ; ಬೇಕಿದ್ದರೆ ಒಂದು ಹಾಳೆ ಹಾಗೂ ಪೆನ್ಸಿಲ್ ಉಪಯೋಗಿಸಿ.) ನೀವು (ನನ್ನಂತಲ್ಲದೆ) ಆಧುನಿಕ ಕನೆಕ್ಟೆಡ್ ಜಗತ್ತಿನ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜೀವಿಯಾಗದ್ದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲೂ ಹೆಚ್ಚೂಕಡಿಮೆ ಅಷ್ಟೇ ಜನರಿರುತ್ತಾರೆ! ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ನಿಮ್ಮ ಮನೆಯ ಹತ್ತಿರ ನಿಮ್ಮ ಪರಿಚಯಸ್ಥರ ಸಂಖ್ಯೆ ೧೦ ಎಂದುಕೊಳ್ಳಿ, ಅವರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದಂತೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ನಿಮಗೆ ಇನ್ನೂ ಹತ್ತು ಜನರು ಗೊತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ, ಬೆಂಗಳೂರು ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದಂತೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಹತ್ತು ಜನ ಗೊತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ, ಹಾಗೂ ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿಕೊಂಡಿರುವ ಇನ್ನೊಂದು ೧೦ ಜನರಿರುತ್ತಾರೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಕರಾರುವಾಕ್ಕಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ನಮ್ಮ ’ಹತ್ತಿರ’ ’ದೂರ’ ಇಂಥವು ನಮ್ಮ ಗ್ರಹಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಹೂಕಡಿಮೆ ಹೊಂದಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಬೇಕು. ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ಅಂಶವೆಂದರೆ, ನಮ್ಮ ಅಳತೆಪಟ್ಟಿ ನಮ್ಮ ಓಣಿಯಿಂದ ಶುರುವಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನ ತನಕ ಏರುವ ಅವಶ್ಯಕತೆಯಿಲ್ಲ. ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಅನ್ವಯವಾಗುವಂತೆ ಇದನ್ನು ಮಾರ್ಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಜೀವನವಿಡೀ ಹಳ್ಳಿ ಅಥವಾ ಸಣ್ಣ ಊರುಗಳಲ್ಲಿರುವಂಥವರಿಗೆ ತೀರ ದೂರದೂರದಲ್ಲಿ ಪರಿಚಿತರಿರುವ ಸಂಭವ ಕಡಿಮೆ. ಅವರು ಅಳತೆಪಟ್ಟಿಯನ್ನು, ತಮ್ಮ ಓಣಿ, ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಓಣಿಗಳು, ಊರು, ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಊರುಗಳು, ತಾಲೂಕು, ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಉಳಿದ ತಾಲೂಕುಗಳು, ಹೀಗೆ ಡಿಫ಼ೈನ್ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಹಾಗೆಯೇ ’ಕನೆಕ್ಟೆಡ್’ ಜಗತ್ತಿನ ಜಾಲಕ್ಕೆ ಸಿಗದೆ ಆರಾಮಾಗಿರುವವರು ಕೂಡ. ಇದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಪರಿಚಿತರು ಅಂದರೆ ಯಾರು? ನೀವು ಇಂಟರ್ನೆಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ದಿನಾಲೂ ಹರಟುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ನಿಮ್ಮ ಪರಿಚಯದವರೇ ಅಲ್ಲವೇ? ಅವರನ್ನು ನೀವು ಭೇಟಿ ಮಾಡಿರಲಿಕ್ಕೂ ಇಲ್ಲ. ಇದು ಕೂಡ ನಿಮ್ಮ ಗ್ರಹಿಕೆಗೆ ಬಿಟ್ಟದ್ದು. ಆದರೆ ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ಗ್ರಹಿಕೆಗಳು ಹಾಗೂ ಡೆಫ಼ನಿಶನ್ನುಗಳು ಸುಸಂಬದ್ಧವಾಗಿರಬೇಕು.

***

ನಾನು ಮೇಲೆ ವಿವರಿಸಿದ್ದು, ಗಣಕಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಜ್ಞಾನಿ ಜಾನ್ ಕ್ಲೈನ್‍ಬರ್ಗ್, ತನ್ನ “small world network“ಗಳ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಮಂಡಿಸುವಾಗ ಬಳಸಿದ ಸಾದೃಶ. ಇದಕ್ಕೆ ನೇರ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಸಾಲ್ ಸ್ಟೈನ್‍ಬರ್ಗ್‍’೯ನೇ ಮುಖ್ಯರಸ್ತೆ’ಯ ಚಿತ್ರ. ಸ್ಟೈನ್‍ಬರ್ಗ್‍ನ ಚಿತ್ರ ಒಂದು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಮೆಂಟರಿ. ಒಂದು ಸ್ತರದಲ್ಲಿ ಅದು ವಿಡಂಬನೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಸ್ತರದಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೆ ಅದು ಅಮೇರಿಕದ್ದಷ್ಟೆ ಅಲ್ಲದೇ ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲ ಸಮಾಜಗಳ, ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರ ವಸ್ತುಸ್ಥಿತಿ. ಆ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನೀವು ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ನೊಡಿದರೆ, ಒಟ್ಟಾರೆ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನಾವು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ನಾಕು ಸಮಾನ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು: ೯ನೇ ಅವೆನ್ಯೂ ಮತ್ತು ಅದರ ಆಸುಪಾಸು (ಹತ್ತನೆಯ ಅವೆನ್ಯೂದ ತನಕ ಅಂದುಕೊಳ್ಳಿ); ಹತ್ತನೆಯ ಅವೆನ್ಯೂದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಉಳಿದಂತೆ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಹಾಗೂ ಹಡ್ಸನ್ ನದಿ ಇನ್ನೊಂದು ಭಾಗ; ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‍ನ ಉಳಿದ, ಚೌಕವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆಯಲ್ಲ, ಅದು ಮೂರನೆಯದ್ದು; ಪೆಸಿಫ಼ಿಕ್ ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಏಷ್ಯಾ ನಾಕನೆಯ ಭಾಗ. ಇದನ್ನು ಹೀಗೆ ನೋಡಿದಾಗ ನಾವು ಕೊಡಬಹುದುದಾದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೆಂದರೆ, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕಿನ ಜನರು ತಮ್ಮ ತುರ್ತಿನ ಅಥವಾ ಸ್ಥಳೀಯ ವಿಚಾರಗಳಿಗೆ, ಜಗತ್ತಿನ ಯಾವುದೇ ಮಹತ್ವದ ಆಗುಹೋಗುಗಳಿಗೆ ಕೊಡುವಷ್ಟೇ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ನಿಜವಲ್ಲವೆ?

ಸಾಲ್ ಸ್ಟೈನ್‍ಬರ್ಗ್ ಈ ಚಿತ್ರ ಬರೆಯುವಾಗ ಕೇವಲ ವಿಡಂಬನೆಯಂತೆ ಬರೆದಿದ್ದನೋ ಅಥವಾ ಈ ಥರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಅವನು ಉಪಯೋಗಿಸಿದ ಚಿತ್ರದ ಜಾಮೆಟ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿತ್ತೋ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಜಾನ್ ಕ್ಲೈನ್‍ಬರ್ಗ್ ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಬಲವಾದ ಸಾಮತಿಯನ್ನಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡ. ಸೋಶಿಯಲ್ ನೆಟ್‍ವರ್ಕುಗಳಲ್ಲಷ್ಟೆ ಅಲ್ಲದೆ, ಸಂಪರ್ಕ ಜಾಲಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಅನೇಕ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಿದ. ಕ್ಲೈನ್‍ಬರ್ಗ್‍ನ ಸ್ಮಾಲ್ ವಲ್ಡ್ ಮಾಡೆಲ್ಲುಗಳು ೨೦೦೦ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಮಂಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ಇವತ್ತೂ ಕೂಡ ಅದು ಗಣಕಶಾಸ್ತ್ರ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಬಿಸಿ ಬಿಸಿ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು.

ಹಾಗೆ ನೋಡಿದರೆ ಈ Small World Phenomenon ಕ್ಲೈನ್‍ಬರ್ಗ್‍ನಿಗಿಂತ ತುಂಬ ಹಳೆಯದು. ೧೯೬೩ರಲ್ಲಿ ಸ್ಟ್ಯಾನ್ಲೀ ಮಿಲ್‍ಗ್ರಮ್ ನಡೆಸಿದ ಒಂದು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮನಃಶಾಸ್ತ್ರದ (social psychology) ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಇದು ಒಮ್ಮಿಂದೊಮ್ಮೆಲೆ ಪ್ರಚಲಿತವಾಯಿತು. ‘Six degrees of separation‘ ಎಂಬ ನುಡಿಗಟ್ಟೂ ಇದರಿಂದ ತುಂಬ ಲೋಕಪ್ರಿಯವಾಯಿತು. ಈಗಾಗಲೇ ಈ ಪೋಸ್ಟು ಭಯಂಕರ ಉದ್ದವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೇ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತೇನೆ.

12 Angry Menರನ್ನು ನೋಡಿದ ಬಳಿಕ

ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಚೇತನಾಳ ಬ್ಲಾಗಿನಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಧಾರಾವಾಹಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚೆ ನಡೆದಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದ ಮೂಡು ಹೇಗಿತ್ತೆಂದರೆ, ಎಲ್ಲರ ಅಚ್ಚುಮೆಚ್ಚಿನ ಧಾರಾವಾಹಿಗಳು ಹಳೆಯವೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ nostalgia ಕಾರಣ: ಚಿಕ್ಕಂದಿನಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣಸಣ್ಣ ಊರುಗಳಲ್ಲಿ ಓರಗೆಯವರು, ಕಿರಿಯರು, ಹಿರಿಯರು ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕೂತು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಧಾರಾವಾಹಿಗಳು; ನಾನಂತೂ ತೀರ ಚಿಕ್ಕವನಿದ್ದಾಗ ಮಹಾಭಾರತ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಗಿಯೇ ನೋಡಿದ್ದು; ಹೀಗೆ ಚಿಕ್ಕಂದಿನ ಸಾಮೂಹಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ನಮ್ಮನ್ನು ಕಾಡಿ ಮೃದುವಾಗಿಸುವುದು ಹೌದು. ಅದು ಹೀಗಿದ್ದಾಗ್ಗ್ಯೂ, ವಸ್ತುನಿಷ್ಠವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದರೆ, ಧಾರಾವಾಹಿಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಕುಸಿಯುತ್ತ ಬಂದಿರುವುದು ನಿಜ. ಧಾರಾವಾಹಿಗಳಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಸಿನೆಮಾಗಳೂ ಕೂಡ. (ಭಾರತದಲ್ಲಿ) ೭೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಷ್ಟು ಒಳ್ಳೆಯ ಸಿನೆಮಾಗಳು ನಂತರ ಬರಲೇ ಇಲ್ಲ. ಇತ್ತಿಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವುದು ಧನಾತ್ಮಕ ವಿಚಾರ. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ನಮಗಿಂತ ಒಳ್ಳೆಯ ಕ್ವಾಲಿಟಿ ಹೊಂದಿರುವ ಇಂಗ್ಲಿಶ್ ಸಿನೆಮಾಗಳೂ ಇದಕ್ಕೆ ಹೊರತಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಸಿನೆಮಾ ಸಂಗೀತ, ಹಾಗೂ ಹಾಡುಗಳ “ಸಾಹಿತ್ಯ”. ಅವುಗಳ ಬಗ್ಗೆಯಂತೂ ಹೇಳುವುದೇ ಬೇಡ.

ಇದೆಲ್ಲ ಮತ್ತೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಂದದ್ದು ಯಾಕೆಂದರೆ ಮೊನ್ನೆ 12 Angry Men ಎಂಬ ಸಿನೆಮಾ ನೋಡಿದೆ. ಸಿಡ್ನಿ ಲುಮೆಟ್ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ಮೊದಲ ಸಿನೆಮಾ. ೧೯೫೧ರ ಸಿನೆಮ. ಕಪ್ಪುಬಿಳುಪು ಸಿನೆಮಾ. ರೆಜಿನಾಲ್ಡ್ ರೋಸ್ ಎಂಬಾತನ ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ನಾಟಕವೊಂದನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ್ದು. ಅದನ್ನು ನೋಡಿದ ಕೂಡಲೇ ಮತ್ತೆ ಅದೇ, “Oh, they don’t make them like this anymore!” ಎಂಬ familiar ಫೀಲಿಂಗು.

12 Angry Men, ಸರಳ ಕಥಾವಸ್ತುವಿನ, ನೇರ ನಿರೂಪಣೆಯ ಸಿನೆಮಾ. ಈ ಸಿನೆಮಾದ ಅತ್ಯಂತ ಎದ್ದುಕಾಣುವ ತಂತ್ರವೆಂದರೆ, ಬಹುತೇಕ ಇಡೀ ಸಿನೆಮಾ ಒಂದೇ ಒಂದು ಕೋಣೆಯ ಒಳಗೆ, ಒಂದು ಟೇಬಲ್ಲಿನ ಸುತ್ತ ನಡೆಯುವುದು. ಮೊದಲಿನ ಒಂದು ನಿಮಿಷದಷ್ಟು ಕಾಲ ಕೋರ್ಟಿನಲ್ಲೂ, ಕೊನೆಯ ಕೆಲ ಕ್ಷಣಗಳು ಕೋರ್‍ಟಿನ ಹೊರಗೂ, ಮತ್ತೆ ನಡುವೆ ಒಂದೆರಡು ನಿಮಿಷ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕೊಠಡಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡ ಶೌಚದ ಕೋಣೆಯಲ್ಲೂ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಉಳಿದ್ದದ್ದೆಲ್ಲ ಆ ಕೋಣೆಯಲ್ಲೆ. ಯಾವುದೇ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತವಿಲ್ಲದ, ಸಹಜವಾದ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು — ಕೆಮ್ಮುವುದು, ಸೆಕೆಗೆ ಉಸ್ಸೆನ್ನುವುದು, ಗುಸುಗುಸು ಮಾತಾಡುವುದು — ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ, ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಕ್ಯಾಮರಾ ಬಳಕೆಯಿಂದ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮುಂದರಿಯುವ ಈ ಸಿನೆಮಾ, ತನ್ನ ಯಾವುದೇ ವಿಪರೀತ ತಂತ್ರಗಾರಿಕೆಯ ಹಂಗಿಲ್ಲದ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಮನಸೂರೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಕೆಳವರ್ಗದ ವಸತಿಯಿರುವ ಜಾಗವೊಂದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕೊಲೆಯಾಗಿದೆ. ಒಬ್ಬ ಲ್ಯಾಟಿನೋ ಹುಡುಗ ತನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನು ಕೊಂದಿರುವ ಆರೋಪದ ಮೇಲೆ ಕೋರ್ಟಿನಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ. ಸಿನೆಮಾ ಶುರುವಾದಾಗ ಎಲ್ಲ ವಾದವಿವಾದಗಳು ಮುಗಿದಿವೆ. ಜಜ್ ಒಮ್ಮೆ ಕೇಸಿನ ವಿವರಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೇಳಿ, ಅಲ್ಲಿ ಕೂತ ನ್ಯಾಯಾಧಿಕರಣಕ್ಕೆ (jury) ಮುಂದಿನ ವಿಚಾರವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ೧೨ ಮಂದಿ ಸದಸ್ಯರಿರುವ ಆ ಜ್ಯೂರಿ, ಆಪಾದಿತ ಅಪರಾಧಿಯೋ ಅಲ್ಲವೋ ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕು. ಆದರೆ, ಜಜ್ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ – ಎರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ನೀವು ಬಂದರೂ ಸರಿಯೇ, ಆದರೆ ಅದು ಒಮ್ಮತದ ನಿರ್ಧಾರವಾಗಿರಬೇಕು; ಅಲ್ಲದೇ, ಮೊಕದ್ದಮೆಯ ಅಂಶಗಳು ಹಾಗೂ ಆರೋಪಿಯ ವಿರುದ್ಧದ ಸಾಕ್ಷ್ಯ, ಸಂದೇಹಾತೀತವಾಗಿದ್ದಲ್ಲಿ (beyond reasonable doubt) ಮಾತ್ರ ಆರೋಪಿಯನ್ನು ಅಪರಾಧಿಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸತಕ್ಕದ್ದು.

ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಜ್ಯೂರಿಯ ಕೋಣೆಗೆ ಬಂದು ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ಜ್ಯೂರಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಇದೊಂದು Open and Shut case; ಆ ಹುಡುಗ ಕೊಲೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆನ್ನುವುದು ನಿಚ್ಚಳ; ಸಂದರ್ಭ ಹಾಗಿದೆ, ಅಪ್ಪ ಹಾಗೂ ಮಗನಲ್ಲಿ ವಿಪರೀತ ಮನಸ್ತಾಪವಿದೆ; ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ತನ್ನನ್ನು ಹೊಡೆಯುವ ಬೈಯ್ಯುವ ಅಪ್ಪನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಹೇತು ಮಗನಲ್ಲಿರುವುದು ಈ ಕೇಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ; ’ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಂದೇ ತೀರುತ್ತೇನೆ,’ ಎಂದು ಆ ಹುಡುಗ ಕಿರುಚಿದ್ದನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆಂದು ಹೇಳುವ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಿವೆ; ಕೊಲೆಗೆ ಬಳಸಿದ ಆಯುಧ ಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ಸಿಕ್ಕಿದೆ; ಅವನು ಚಾಕುವಿನಿಂದ ತಿವಿದಿದ್ದನ್ನು ನೋಡಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಎದುರು ಮನೆಯ ಹೆಂಗಸಿದ್ದಾಳೆ; ಅವನು ಕೊಲೆ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಅವಸರದಿಂದ ಪರಾರಿಯಾದದ್ದನ್ನು ನೋಡಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಕೆಳಗಿನ ಮನೆಯ ಮುದುಕನಿದ್ದಾನೆ; ಆ ಹುಡುಗ “ಆಯುಧವನ್ನು ಮರಳಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಬಂದಾಗ” ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಜಜ್‍ನಿಗೆ ಕೂಡ ಸುಮ್ಮನೆ ಶಿಕ್ಷೆವಿಧಿಸುವ ಬದಲು ಇದನ್ನು ಎಳೆಯುವುದು ಬೇಸರದ ವಿಚಾರ, ಆದರೆ ಅವನು ಅವಸರ ಮಾಡಲಾರ. ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಗೆ ಅದನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗಿರುವಾಗ, ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಯ ಎಲ್ಲ ಸದಸ್ಯರಿಗೂ ಅವನು ಅಪರಾಧಿಯೆಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಒಬ್ಬನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು.

ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು ಶುರುವಾಗುತ್ತದೆ. ನಿರ್ಧಾರ ಒಮ್ಮತದ್ದಾಗಬೇಕು. ಆದರೆ ಒಬ್ಬ ಮೂರ್ಖ ಉಳಿದ ೧೧ ಜನರ ವಿರುದ್ದ ನಿಂತಿದ್ದಾನಲ್ಲ! “ನಾವೆಲ್ಲ ಅವನು ಅಪರಾಧಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ನಿನಗೆ ಅವನು ನಿರಪರಾಧಿ ಎಂದೆನ್ನಿಸುತ್ತಿದೆಯೇ?” ಎಂದೊಬ್ಬ ಅವನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಸರಳವಾಗಿ, ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, “ನನಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ.” ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನಿಗೆ ಇದನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಬೇಸ್‍ಬಾಲ್ ಪಂದ್ಯ ನೋಡಲು ಹೋಗುವ ಅವಸರ — “ಛೇ! ಈಗೇನು ಮಾಡುವುದು?” ಅವನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, “ನನಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಸುಮ್ಮನೆ ಮಾತಾಡೋಣ. ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು, ಇದರ ಬಗ್ಗೆ.” “ಮಾತಾಡೋಣ?!” “ಹೌದು. ೧೮ ವರ್ಷದ ಹುಡುಗನೊಬ್ಬನನ್ನು ೫ ನಿಮಿಷದ ಮಾತೂ ಇಲ್ಲದೆ ವಿದ್ಯುತ್ ಕುರ್ಚಿಯ ಮೇಲೆ ಕೂಡಿಸಿ ಕೊಲ್ಲುವುದು ನನ್ನಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಮಾತಾಡೋಣ ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ, ಎಲ್ಲ ವಿವರಗಳ ಬಗ್ಗೆ.”

ಮುಂದೆ ಕೇಸಿನ ವಿವರಗಳಷ್ಟೆ ಅಲ್ಲದೆ ಜ್ಯೂರಿಯ ಸದಸ್ಯರ ಸ್ವಭಾವಗಳು, ಅವರ ವಿವಿಧ ಹಿನ್ನೆಲೆಗಳು, ಪೂರ್ವಗ್ರಹಗಳು, ವೈಯಕ್ತಿಕ ರೋಷಗಳು, ತರ್ಕಬದ್ಧ ವಾದಗಳು, ವಿತಂಡ, ವಿರೋಧಾಭಾಸ ಎಲ್ಲವೂ ಅನಾವರಣಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ೧೨ ವಿಭಿನ್ನ ಮಂದಿ: ಯಾವುದೇ ಪರಿಗಣನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಸಾವಿಗೆ ತಳ್ಳಲು ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದ ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಟ್; ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದ, ಯಾವುದೋ ಒಂದು ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಬೇಗನೇ ಬಂದು ಬೇಸ್‍ಬಾಲ್ ನೋಡಲು ಹೋಗಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯ; ಜೋರುಬಾಯಿಯ, ಕೆಳವರ್ಗದ ಜನರನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುವ, ಆದ್ದರಿಂದ ಹುಡುಗ ತಪ್ಪಿತಸ್ಥ ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿರುವ ಮುದುಕನೊಬ್ಬ; ತನ್ನ ಮಗ ತನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಿದ್ದು ಮನಸ್ಸಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಈ ಹುಡುಗನ ಬಗ್ಗೆ ದ್ವೇಷ ಕಾರುವ ಮತ್ತೊಬ್ಬ; ಅತ್ತಿಂದಿತ್ತ ಓಲಾಡುವ ಸೇಲ್ಸ್‍ಮನ್; ಭಾವನೆಗಳ ಕೈಗೆ ಬುದ್ಧಿ ಕೊಡದೆ, ತರ್ಕಬದ್ಧವಾಗಿ ಯೋಚಿಸುವ, ನಿಷ್ಠುರ ಆದರೆ ಮುಕ್ತ ಮನಸ್ಸಿನ ಅಕೌಂಟಂಟ್. ಹೀಗೆ ಸಮಾಜದ ಒಂದು cross-section ಆ ಸಣ್ಣ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ನೆರೆದು, ಬೇಸಿಗೆಯ ತಾಳಲಾರದ ಸೆಖೆಯಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಿದೆ.

ಸಿನೆಮಾ ಮುಂದುವರೆದಂತೆ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು, ಸನ್ನಿವೇಶಗಳು, ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ತೋರುವಷ್ಟು ನಿಖರವಾಗಿಲ್ಲವೆನ್ನುವುದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ. ವಾಗ್ವಾದಗಳು, ಚರ್ಚೆಗಳು ಇಷ್ಟವಾಗುವ ನನ್ನಂಥವರಿಗೆ ಬೇಕಾಗುವ ಅಂಶಗಳೆಲ್ಲ ಅಲ್ಲಿವೆ. ತರ್ಕ, ಹೊಳಹು, burden of proof ಯಾರ ಮೇಲಿದೆ ಎನ್ನುವುದರ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ, ಬೇಕೆಂತಲೇ ಕೆದಕಿ, ಕೆಣಕಿ, ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೊರಗೆಳೆಯುವ flame baitಗಳು. ಹಾಗೆಯೇ ನಮ್ಮ ನ್ಯಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಮುಖ್ಯವಾಗುವ “beyond any reasonable doubt” ಎಂಬ ನುಡಿ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಬಲ ಎಂಬುದೂ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ನಿಜ, ನಮ್ಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅದಕ್ಷವಾಗಿದೆ; ನ್ಯಾಯ ಸಿಗುವುದಕ್ಕೆ ಯುಗಗಟ್ಟಲೇ ಕಾಯಬೇಕು; ಬಹಳ ಸಲ ಅಪರಾಧಿಗಳು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಹೌದು. ಆದರೆ ಇವೆಲ್ಲ ಬೇರೆ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು. ಈ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸುವುದರ ಸಲುವಾಗಿ, ನಾವು ಆಪಾದಿತರ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅದು ಮಾನವೀಯತೆಯಲ್ಲ. ಅದೆಷ್ಟೇ ಪ್ರಖರ “ಸತ್ಯ”ವಾಗಿದ್ದರೂ, ಎಲ್ಲವೂ ನಿಚ್ಚಳವಾಗಿದ್ದರೂ, ಜನ ಸಮುದಾಯಗಳೂ, ಮಾಧ್ಯಮಗಳೂ, opinion pollಗಳೂ ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಕೊಡುವ ಹೊರೆ ತೊಗೊಳ್ಳಬಾರದು.

ಅದೇನೇ ಇರಲಿ. ನಾನು ಎಂದಿನಂತೆ ಮತ್ತೆ ಯಾವ್ಯಾವುದೋ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತಾಡುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. 12 Angry Men ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಿನೆಮಾ ನೋಡಿ. ನೀವೂ ನನ್ನಂತೆ, ’ನಮ್ಮಲ್ಲೇಕೆ ಈ ಥರದ ಸಿನೆಮಾಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’, ’ಈಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇಂಥ ಸಿನೆಮಾಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ಜನ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲವೇ?’ ಎಂದು ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಬೀಳಿ.

ಈ ನಮ್ಮ ಜಗತ್ತು: ೯ನೇ ಮುಖ್ಯರಸ್ತೆಯಿಂದ ಕಂಡಂತೆ

ಇದು ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕರ್ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಮಾರ್ಚ್ ೨೯, ೧೯೭೬ರ ಕವರ್ ಪೇಜ್. ಕಲಾವಿದ, ಅದೇ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಕಾರ್ಟೂನಿಸ್ಟ್ ಸಾಲ್ ಸ್ಟೈನ್‍ಬರ್ಗ್. ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚಿತ್ರವಾಗಿರುವ ಇದು “View of the World from 9th Avenue” ಅಥವಾ “A New Yorker’s View of the World” ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇದು ನನಗೆ ತುಂಬಾ ಇಷ್ಟವಾಗುವ illustration ಕೂಡ. ಇಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ೯ನೇ ಅವೆನ್ಯು, ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್‍ನ ಮ್ಯಾನ್‍ಹ್ಯಾಟನ್‍ನಲ್ಲಿದೆ. ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕಿಗರ world view ಎಷ್ಟು ಸಂಕುಚಿತ ಎಂಬುದನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಪಷ್ಟ ಹಾಗೂ ಪ್ರಖರವಾದ ವ್ಯಂಗ್ಯದಿಂದ ಸೆರೆ ಹಿಡಿದಿರುವುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಇದು ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕಿಗರದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ಒಟ್ಟಾರೆ ಅಮೆರಿಕದ ಜನರ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸಣ್ಣ ಪರಿಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಆನಂದತುಂದಿಲರಾಗಿದ್ದು ಉಳಿದದ್ದೆಲ್ಲ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದ್ದು, ಮಹತ್ವದ್ದಲ್ಲದ್ದು ಎಂದು ಭಾವಿಸುವ ಸ್ವಭಾವದ ಲೇವಡಿಯಾಗಿದೆ.

ನನ್ನ ’ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮಶೀನುಗಳು’ ಪೋಸ್ಟಿಗೆ ಶ್ರೀಪ್ರಿಯೆಯವರ ಕಮೆಂಟು ಇದನ್ನು ನೆನಪಿಸಿತು. ಅವರ ಕಮೆಂಟಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತ, ಒಮ್ಮೆಲೇ ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆಯೋಣವೆನ್ನಿಸಿತು. ವಿವರವಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಪೋಸ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಬರೀತೀನಿ. ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ನಮ್ಮ ಕರ್ನಾಟಕದ ಐದು ಕೋಟಿ ಓದುಗ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಏನೆನ್ನಿಸಿತು ಹೇಳಿ. ಸ್ವಲ್ಪ ಗಮನವಿಟ್ಟು ಚಿತ್ರವನ್ನು ನೋಡಿ ಸ್ಟೈನ್‍ಬರ್ಗ್ ತನ್ನ ವ್ಯಂಗ್ಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಿ. ಹಾಗೇ ನೀವು ಕಂಡುಕೊಂಡದ್ದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಬರೆಯಿರಿ.

ಈ ಚಿತ್ರ ಇನ್ನೊಂದು ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಬಹಳ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿ ಬೆಳೆದು ಬಂದಿದೆ. ಚಿತ್ರದ ವಿನ್ಯಾಸ ಸೋಶಿಯಲ್ ನೆಟ್‍ವರ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ಸಂಪರ್ಕ ಜಾಲಗಳಲ್ಲೂ ಕೆಲ ಮಹತ್ವದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ವ್ಯಂಗ್ಯಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತಾಗದೆ ದೊಡ್ಡ ಅರ್ಥವ್ಯಾಪ್ತಿ ಕಂಡುಕೊಂಡಿದೆ. ಅದೆಲ್ಲದರ ಬಗ್ಗೆ ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ. ಸದ್ಯಕ್ಕೆ, ಅದೆಲ್ಲದರ ಹಂಗು ಬಿಟ್ಟು ಸುಮ್ಮನೆ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನೋಡಿ ಆನಂದಿಸಿ.

ಮೂರ್ಖ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಮಶೀನುಗಳಂಥ ಮನುಷ್ಯರೂ

ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಾಗಿನಿಂದ ನಾನು ಗಮನಿಸಿದ ಒಂದು ಅಂಶವೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿನ ತೀರಾ ಸಾಮಾನ್ಯ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಸಂವಹನಗಳೂ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಚಾಲಿತವಾದವು (process driven). ಇದರ ಒಂದು ನೇರ ಪರಿಣಾಮವೆಂದರೆ, ಈ ಪ್ರೊಸೆಸ್‍ಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆಯಾದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಒಳಗಾಗಿರುವ ಜನ ಮುಜುಗರಕ್ಕೊಳಗಾಗುತ್ತಾರೆ. ವಸ್ತುತಃ, ಇಲ್ಲಿನ ಜನರನ್ನು ಮುಜುಗರಕ್ಕೊಳಪಡಿಸುವುದು ತೀರ ಸುಲಭ. ಇದೊಂದು ಒಳ್ಳೆಯ ಸುದ್ದಿಯೆಂದು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಾನು ಒಳಗಾಗುವ ತೀರ ಸಾಮಾನ್ಯ ವ್ಯವಹಾರಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ದಿನನಿತ್ಯ ಇದು ಆನುಷಂಗಿಕವಾಗಿ ಆಗುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಫ಼ಾಸ್ಟ್‍ಫ಼ುಡ್ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಾಗ, ಮಾಲ್‍ಗಳಲ್ಲಿ, ಫೋನಿನಲ್ಲಿ ಕಸ್ಟಮರ್ ಕೇರ್‌ನವರೊಂದಿಗೆ ವ್ಯವಹರಿಸುವಾಗ, ಹೀಗೆ. ಇವರೆಲ್ಲರಲ್ಲೂ ಮೆಚ್ಚಬೇಕಾದಂಥ ಅಂಶವೆಂದರೆ, ಸೌಜನ್ಯದಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. (ಎಲ್ಲರೂ ಅಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದು ಸಹಜ.) ಆದರೆ, ಅದೂ ಕೂಡ ಅವರ ಪ್ರೊಸೆಸ್‍ನ ಒಂದು ಅಂಗವಷ್ಟೆ. ಆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಎಲ್ಲ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೂ ಗೊತ್ತಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ನನ್ನಂಥ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳು ಇಂಥದ್ದೆಲ್ಲದ್ದಕ್ಕೆ ಗಮನ ಕೊಡದೆ, ಆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ತಾಳಕ್ಕೆ ಕುಣಿಯದೆ ನನ್ನದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಹಾರ ನಡೆಸಲು ನೋಡಿದರೆ, ಬಹು ಬೇಗ ಅವರು ತಮ್ಮ comfort zoneನಿಂದ ಹೊರ ಬೀಳುವ ಪ್ರಸಂಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂಥ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದು ಅವರಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಕಷ್ಟವಾಗಿತ್ತದೆಂದರೆ, ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಸೌಜನ್ಯದಿಂದಿದ್ದ ಅವರು ನಾವು ಅವರ ಮನನೋಯಿಸಿದವರ ಹಾಗೆ ವರ್ತಿಸತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಎಷ್ಟೋ ಸಲ ನಾನೇನೋ ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದೆನೇನೋ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮೂಡಲಾರಂಭಿಸುತ್ತದೆ.

ಹೇಳಬೇಕಾದ ಒಂದು ವಿಷಯವೆಂದರೆ, ನಾನು ಸ್ವಲ್ಪ (ಸ್ವಲ್ಪವೇಕೆ, ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ಬಹಳವೇ) ಮಖೀನ ಮನುಷ್ಯ. ಉಳಿದವರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಸರಳ ಹಾಗೂ ಮಾಮೂಲು ಎನ್ನಿಸುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂದರ್ಭಗಳು ನನಗೆ ನಿಭಾಯಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾಗುವ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು. ಅಪರಿಚಿತರನ್ನು ನಾನಾಗಿಯೇ ಹೋಗಿ ಮಾತನಾಡಿಸುವುದು, ನಾನಾಗಿಯೇ ಹೋಗಿ ಜನರ ದೋಸ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಅದೆಲ್ಲ ಹೋಗಲಿ, ಫೋನ್ ಮಾಡುವಾಗ ನಾನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಸರಿಯಾದ ನಂಬರನ್ನು ಒತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಧೃಢಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಅಕಸ್ಮಾತ್ ಯಾವುದಾದರೂ ತಪ್ಪು ನಂಬರಿಗೆ ಹೋದರೆ ಏನು ಮಾಡುವುದು? ಅಂಥ ದುರ್ಭರ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸುವುದು ಹೇಗೆ? ಎಷ್ಟೋ ಸಲ, ಡಿಸ್‍ಪ್ಲೇ ಇಲ್ಲದ ನಮ್ಮ ಮನೆಯ ಲ್ಯಾಂಡ್‍ಲೈನಿನಿಂದ ಫೋನ್ ಮಾಡುವಾಗ, ನಂಬರ್ ಒತ್ತಿದ ಮೇಲೆ ಸಂಶಯದ ಹುಳು ತಲೆಯೊಳಗೆ ಹೊಕ್ಕುತ್ತದೆ. ಆಕಸ್ಮಾತಾಗಿ ಒಂದು ಅಂಕಿಯನ್ನು ತಪ್ಪು ಒತ್ತಿದ್ದರೆ? ಅತ್ತ ಫೋನು ರಿಂಗಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಪಟಕ್ಕನೆ ಕಟ್ ಮಾಡಿ, ಜಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಅಂಕಿಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗೆ ಒತ್ತುತ್ತೇನೆ. ಪಟಪಟನೆ ಅಂಕಿಗಳನ್ನು ಒತ್ತುವ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ವಿಸ್ಮಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪರಿಚಿತರು, ಆತ್ಮೀಯರ ಜೊತೆ ನಾನು ಪೂರ್ತಿ ಬೇರೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯೇ! ಅಲ್ಲಿ ನನ್ನ sense of humour ಎಣೆಯಿಲ್ಲದೆ ನಲಿಯುತ್ತದೆ. ಆರಾಮಾಗಿರುತ್ತೇನೆ.

ಹೀಗಿದ್ದಾಗ, ಅಪರಿಚಿತ ಊರಲ್ಲಿ, ಅಪರಿಚಿತರೊಂದಿಗೆ ಅಪರಿಚಿತ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಹಾರಗಳು ಅದೆಷ್ಟು ಕಷ್ಟವಾಗಿರಬಹುದು ನನಗೆ! ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವ್ಯವಹಾರವೂ ಒಂದು ಕಾಳಗವಿದ್ದಂತೆ. ನನ್ನಂತಲ್ಲದ, ಜನರೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆಯುವ ಜನರಿಗೆ ಇವೆಲ್ಲ ಸುಲಭವೇನೋ. ಆದರೆ ಮತ್ತೆ ಈಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಬೇಕೆಂದರೆ, ಒಂದೊಂದು ಕಡೆ ಒಂದೊಂದು ರೀತಿಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ, ಅಲ್ಲಿನ ಜನ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಅದರ ತಿಳುವಳಿಕೆಯಿದೆ ಎಂದು assume ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವೆಲ್ಲ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಮುನ್ನ ಅವು ಗೊತ್ತಿರಲು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ? ಕೆಲ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಶಿಕಾಗೋಗೆ ಹೋಗಲು ಒಂದು ಬಸ್ಸಿನ ಟಿಕೆಟ್ ತೊಗೊಂಡಿದ್ದೆ, ಅವರ ವೆಬ್‍ಸೈಟ್ ಮೂಲಕ. ಬಸ್ಸು ಹೊರಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಒಂದು ಗಂಟೆಯಾದರೂ ಮುಂಚೆ ಬಂದು ಒಂದು ರೆಫ಼ರನ್ಸ್ ನಂಬರ್ ಕೊಟ್ಟು ಕೌಂಟರಿನಲ್ಲಿ ಟಿಕೆಟ್ ಪಡೆಯಬೇಕು ಎಂದು ನಮೂದಾಗಿತ್ತು. ಸರಿ, ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಕೌಂಟರಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಮಹಿಳೆಗೆ “ಹಾಯ್ದು”, ಹುಸಿನಕ್ಕು, “ನಾನು ಆನ್‍ಲೈನ್ ಟಿಕೆಟ್ ತೆಗೆಸಿದ್ದೆ. ನನ್ನ ರೆಫ಼ರನ್ಸ್ ನಂಬರು ಇದು,” ಎಂದು ನಂಬರ್ ಹೇಳಿದೆ. ನಾನು ಮಾಡಿರಬಹುದಾದ ತಪ್ಪೆಂದರೆ ನಂಬರನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ವೇಗವಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ. ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಮಹಿಳೆ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಸಿಟ್ಟಿಗೆದ್ದಂತೆ ತೋರಿತು. “Alright! Alright! Let me first get to the computer screen before you start rattling away those numbers.” Rattling away! ನಾನು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಬೆಚ್ಚಿಬಿದ್ದೆ. “ತಾಯಿ, ನಾನು ಅಂಥದೇನು ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದೆ? ನಿನಗೆ ಅರ್ಥವಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಆ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಆದರೆ ಯಾಕಿಷ್ಟು ಅಸಹನೆ?” ಎನ್ನಬೇಕೆನ್ನಿಸಿತು. ಸುಮ್ಮನಿದ್ದೆ. ಆದರೆ ಅವಳು ಟಿಕೆಟ್ಟು ತೆಗೆದು ಕೊಡಲು ಹತ್ತಿದ ೩-೪ ನಿಮಿಷ ಪೂರ್ತಿ ತಲೆ ಕೊಡವುತ್ತ ತನ್ನ ಅಸಹನೆ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಳು.

ನಾನಿರುವ ಅಪಾರ್ಟ್‍ಮೆಂಟ್‍ಗೆ ಗ್ಯಾಸ್ ಕನೆಕ್ಶನ್ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಫೋನಿನಲ್ಲಿ ಮಾತಾಡುವಾಗಲೂ ಅಷ್ಟೆ. ನಾನು ಹೇಳಿದ್ದು ಅವರಿಗರ್ಥವಾಗದಿದ್ದರೆ, ಅಥವಾ ಅವರು ಹೇಳಿದ್ದು ನನಗರ್ಥವಾಗದೆ ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಹೇಳಿ ಎಂದರೆ, ಅವರಿಗೆ ತ್ರಾಸು ಶುರುವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಈ ಗ್ಯಾಸಿನ ಕಸ್ಟಮರ್ ಕೇರ್‌ಗೆ ಫೋನ್ ಮಾಡಿದರೆ ಅವರು ಫೋನೆತ್ತಿದ ಕೂಡಲೆ ಮೊದಲಿಗೆ ನಮ್ಮ ವಿಳಾಸ ಹೇಳಬೇಕು. ಹೆಸರು ಹೇಳಲು ತೊಡಗಿದರೆ, ಅವರು ಸಂಕಟಪಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಅದೆಲ್ಲ ನನಗೆ ಬೇಡ, ಮೊದಲು ವಿಳಾಸ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತ್ಯಾವುದರದೋ ಕಸ್ಟಮರ್ ಕೇರ್‌ಗೆ ಫೋನ್ ಮಾಡಿದರೆ, ಮೊದಲು ಹೆಸರು ಫೋನ್ ನಂಬರ್ ಹೇಳಬೇಕು. ಇವೆಲ್ಲ ರೀತಿಗಳನ್ನು ನಾನು ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದೇ? ಫೋನುಗಳ ವ್ಯವಹಾರಗಳು ಹೋಗಲಿ, ಮುಖಾಮುಖಿ ವ್ಯವಹಾರಗಳಲ್ಲೂ ಹಾಗೆಯೇ! ಕೆಲವು ಕಡೆ ಕಾಫಿಗಳಿಗೆ ಟಾಲ್, ಗ್ರ್ಯಾಂಡೆ, ಹೀಗೆ ಏನೇನೋ ಅಳತೆಗಳು. ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಕಡೆ ಸ್ಮಾಲ್, ಮೀಡಿಯಮ್ ಹಾಗೂ ಲಾರ್ಜ್. ಒಂದು ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಅರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಹೋಗಲಿ, ಬಿಗ್ ಎಂದರೆ ಮುಖ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೆ, “ಓ ಸಾರಿ, ಐ ಮೀನ್, ಲಾರ್ಜ್,” ಎನ್ನುತ್ತೇನೆ. ರೆಸ್ಟೊರಂಟುಗಳು, ಪಬ್ಬುಗಳಂತೂ ಅವರವರ ಒಂದೊಂದು glossary ಇಟ್ಟುಕೊಂಡರೇ ಒಳ್ಳೆಯದು. ಏಕೆಂದರೆ ಆ ತಿಂಡಿ ತೀರ್ಥಗಳ ಹೆಸರುಗಳಿಗೆ ಅರ್ಥವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲೇ ಪಕ್ಕದ ಪಬ್ಬಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪೇಯದ ಹೆಸರು “well drinks”. ವ್ಯಾಕರಣದ ಹಂಗಿಲ್ಲದ ಆ ನುಡಿಗಟ್ಟು ಹಾಳಾಗಲಿ, ಅದರರ್ಥ ಏನು? ವೇಟ್ರೆಸ್‍ಳನ್ನು ಕೇಳಿದೆ. ಅವಳಿಂದ, ವೋಡ್ಕಾ ಹಾಗೂ ಮತ್ತೇನೇನೋ ಇರುವ ಒಂದು ಕಾಕ್‍ಟೇಲ್‍ನಂಥದ್ದು ಎಂದು ತಿಳಿಯಿತು. ಅದರಲ್ಲಿನ ವೋಡ್ಕಾದ ಪರಿಮಾಣವೇನು ಎಂದು ಕೇಳಿದೆ. ಅವಳಿಗೆ ಅರ್ಥವೇ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಹೇಳಿದ್ದನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದಳು. ನಾನು, “ಸರಿಯಬ್ಬೆ, ಕೃತಕೃತ್ಯನು ನಾನು,” ಎಂದೆ.

ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ, ಬೆಂಗಳೂರಿಂದ ಇಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಊರಿಗೆ ಕೆಲಸದ ಸಲುವಾಗಿ ವಾರದ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದ ಪ್ರೊಫೆಸರ್ ಒಬ್ಬರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ಉಳಿದುಕೊಂಡ ಹೊಟೇಲಿನ ಹೆಸರು ಮಾತ್ರ ಗೊತ್ತಿತ್ತು; ಅವರ ರೂಂ ನಂಬರ್ ಗೊತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಫೋನ್ ಹಚ್ಚಿ, ನಾನು ಇಂಥವರ ಜೊತೆ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸಬಯಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಅಲ್ಲಿದ್ದವಳು, “ಅವರ ಕೊನೆಯ ನಾಮವೇನು?” ಮತ್ತೆ ಶುರು. ಅವರು ತಮಿಳರು. ಅವರಿಗೆ ಯಾವ “ಕೊನೆಯ ನಾಮ”ವೂ ಅಡ್ಡ ಹೆಸರೂ ಇಲ್ಲ. ಅವರ ಹೆಸರು.. ಉಂ.. ಏನೋ ಒಂದು, “ಅನಂತರಾಮನ್ ಪದ್ಮನಾಭನ್” ಎಂದುಕೊಳ್ಳೋಣ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ. ಅವರು “ಎ. ಪದ್ಮನಾಭನ್” ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕೇವಲ “ಪದ್ಮನಾಭನ್” ಎಂದು ತಮ್ಮ ಹೆಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಿದ್ದಾಗ. ಅವರ ಕೊನೆಯ ನಾಮವೇನೆನ್ನಲಿ? ಅವರು ಪದ್ಮನಾಭನ್ ಎಂದೇ ಬರೆಸಿರಬಹುದೆಂದು ಅದನ್ನೇ ಅರುಹಿದೆ. ನಿಧಾನಕ್ಕೆ ಒಂದೊಂದೇ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಹೇಳಿದೆ. “ಅವರ ಮೊದಲ ನಾಮವೇನು?” ಪಂಚೇತಿಯಾಯಿತು. “ಅವರ ಮೊದಲ ನಾಮ.. ಅಲ್ಲ ಅದು ಹೀಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅವರು ಅದನ್ನೇನು ಬಳಸುವಂತೆ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ,” ಎಂದೇನೇನೋ ಹೇಳತೊಡಗಿದೆ. ಅವಳು, ಅರ್ಧ ಅಪನಂಬಿಕೆಯಿಂದ ಅರ್ಧ ಮುನಿಸಿನಿಂದ, “ನಿಮಗೆ ಅವರ ಮೊದಲ ನಾಮ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲವೆ?!” ಎಂದಳು. ನಾನು, “ಇಲ್ಲ, ನಾನು ಹೇಳಿದ್ದರಿಂದಲೇ ಹುಡುಕಿ,” ಎಂದೆ. ಆ ಹೆಸರೇ ಅಲ್ಲಿ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ ಅವಳಿಗೆ ಅವಳ ಕಂಪ್ಯೂಟರಿನಲ್ಲಿ. ಪೂರ್ತಿ ಹೆಸರು ಕೊಟ್ಟಾಗಲೇ ಹುಡುಕುವ ಆ ಮೂರ್ಖ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಪ್ರೋಗ್ರ್ಯಾಮನ್ನೂ, ಎಲ್ಲರ ಹೆಸರುಗಳೂ ಒಂದು standard formatನಲ್ಲಿರುತ್ತವೆಂದು ಭಾವಿಸುವ ಮೂರ್ಖ ಜನರನ್ನೂ, ಅಡ್ಡ ಹೆಸರಿಲ್ಲದ ತಮಿಳರನ್ನೂ ಶಪಿಸುತ್ತ ಫೋನು ಕುಕ್ಕಿದೆ.
ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದ ಹೊಸದರಲ್ಲಂತೂ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದಂತೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂಥ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಒಂದು ಕಾಳಗದಂತೆ, ಒಂದು ಸವಾಲಿನಂತೆ ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ಇಂಥ ಯಾವುದೇ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂದರ್ಭದಿಂದ ಸುಭಗವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದರೆ, ಅದು ನನ್ನ ಒಂದು ದೊಡ್ದ social victory ಎಂದು ಆಹ್ಲಾದಪಡುತ್ತಿದ್ದೆ. ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು ಗೊತ್ತಿದ್ದ ಜಾಗಗಳಿಗೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೆ. ಆದರೆ ಈಗೀಗ ಸ್ವಲ್ಪ ರೂಢಿಯಾಗುತ್ತಿದ್ದೆ. ಏನಾದರೂ ಗೊತ್ತಾಗದಿದ್ದರೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲವೆಂದು ಆರಾಮಾಗಿ ಹೇಳಿ, ಅವರೇನಾದರೂ ಅಂದುಕೊಳ್ಳಲಿ, ನನ್ನ ಕೆಲಸ ಸಾಧಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರತ್ತ ಗಮನವಿಡುವುದು, ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಕಲಿಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೂ ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ಇವೆಲ್ಲ ಮತ್ತೆ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತವೆ. ಮೊನ್ನೆ ಒಂದೆಡೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಯಾಂಡ್‍ವಿಚ್ ತೊಗೊಳ್ಳಲು ಹೋದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಒಂದು ವೆಜ್ ಸ್ಯಾಂಡ್‍ವಿಚ್ ಕೊಡಯ್ಯ, ಎಂದೆ. ಅವನು ಅಳತೆ ಕೇಳಿದ. (ಇಲ್ಲಿ ಊಟತಿಂಡಿಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಅಳೆಯುವುದು ನನಗಂತೂ ತೀರ ತಮಾಷೆಯ ಸಂಗತಿ.) ನಾನು, ಫೂಟುದ್ದದ್ದು, ಎಂದೆ. ಮುಂದೆ ಬಹಳೇ ಕಷ್ಟದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಒದಗಿದವು. ಅವನು, “ಯಾವ ಥರದ ಬ್ರೆಡ್ಡು?” ಎಂದ. ಒಳ್ಳೆಯ ಥರದ್ದು ಕೊಡಯ್ಯ ಎಂದರೆ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ನಗುತ್ತ, “ನನಗಿರುವ ಆಯ್ಕೆಗಳೇನು?” ಎಂದೆ. ಅವನು ಅಪನಂಬಿಕೆಯಿಂದ ನನ್ನತ್ತ ನೋಡುತ್ತ, ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲಿ ಅಂಟಿಸಿದ್ದ ಪಟ್ಟಿಯೊಂದನ್ನು ತೋರಿಸಿದ. ಅವನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದವಳು ಆಗಲೇ ಅಪನಂಬಿಕೆಯಿಂದ ಮುಸಿನಗುತ್ತಿದ್ದಳು. ನಾನು ಹೆದರದೆ ಆ ಪಟ್ಟಿಯತ್ತ ಹೋಗಿ, ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಐದಾರು ಬ್ರೆಡ್ಡುಗಳಿಂದ ಯಾವುದೋ ಒಂದನ್ನು ಆಯ್ದು, ಅದರ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿದೆ. ಇದಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಅವನು, “ಯಾವು ಚೀಸು?” ಎಂದ. ನಾನು, “ಹಹ್ಹಾ.. ಮತ್ತೆ ತಾವು ನನ್ನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಲೇಬೇಕು. ನನಗೆ ಅದರ ಬಗೆಗಳೂ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ.” ಅವನು ಗಾಜಿನ ಕೆಳಗಿದ್ದ ೪-೫ ಬಗೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಒಂದಷ್ಟು ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ. ನಾನು ಯಾವುದೋ ಒಂದನ್ನು ಹೇಳಿದೆ. ಇದೆಲ್ಲ ಇಷ್ಟಕ್ಕೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆಯೇ? ಮುಂದೆ ಅವನು, “ಯಾವ ಬಗೆಯ ಕಾಯಿಪಲ್ಲೆಗಳು ಬೇಕು?” ಎಂದ. ಇದೊಳ್ಳೆ ಫಜೀತಿಯಾಯಿತಲ್ಲ! ಇವನಿಗೆ ನಾನು ಪ್ರತಿಯೊಂದನ್ನೂ ಹೇಳಿ ಹೇಳಿ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಾದರೆ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಏನೋ ಬೇಯಿಸುತ್ತಿದ್ದೆನಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೇ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಕಾಯಿಪಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನವುಗಳ ಹೆಸರೇ ನನಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. (ಗೊತ್ತಿದ್ದ ತರಕಾರಿಗಳಿಗೂ ಇವರ ಹೆಸರುಗಳು ಬೇರೆ ಇರುತ್ತವೆ; ಬದನೆಕಾಯಿಗೆ ಎಗ್‍ಪ್ಲಾಂಟ್ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ!) ಬೆರಳಿನಿಂದ, “ಇದು, ಇದು, ಮತ್ತದು, ಅದೋ ಅದು,” ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತ ಹೋದೆ. ಇದಾಗುವವರೆಗೆ ಅವನು ಬೆವೆತಿದ್ದ! ಆದರೂ ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳಿದ, “ಯಾವ ಬಗೆಯ ಸಾಸ್?” “ಸ್ವಾಮಿಯೇ, ನನಗೆ ಯಾವ ಬಗೆಯ ಸಾಸೂ ಬೇಡ. ಇದನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ಮುಕ್ತನನ್ನಾಗಿಸು!” ಈ ವ್ಯವಹಾರ ಮುಗಿದಾಗ ಆ ಮನುಷ್ಯ ತ್ರಾಸುಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ. ನನಗೂ ಕಡಿಮೆ ತ್ರಾಸಾಗಿರಲಿಲ್ಲ.

***

ಇವೆಲ್ಲ ಉದಾಹರಣೆಗಳಷ್ಟೆ. ಇವುಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಾನು ಯಾವುದೇ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಮಂಡಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ, ನಾನು ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ಸಿಂಗಪೋರಿನ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದ ಸೂತ್ರಬದ್ಧ ಸಮಾಜಗಳ (normative society) ಲಕ್ಷಣಗಳು ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ಇವನ್ನು ನಮ್ಮಲ್ಲಿನ್ನ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಜೊತೆ ಹೋಲಿಸಿ ನೋಡಿ. ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯವಹಾರಗಳು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತ (declarative) ನೆಲೆಗಟ್ಟಿನಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ಒಂದು ಹೊಟೇಲಿಗೆ ಹೋಗಿ, “ಅಯ್ಯಾ, ನನಗೊಂದು ಒಳ್ಳೆಯ ಮಸಾಲೆ ದೋಸೆಯನ್ನು ಕರುಣಿಸು,” ಎಂದಷ್ಟೆ ಹೇಳುತ್ತೇವೆ. ಅವನು ಯಾವ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕು, ಎಷ್ಟು ಹಾಕಬೇಕು ಇತ್ಯಾದಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು micro-management. ನಮ್ಮಲ್ಲಿರುವ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಅಗಾಧ. ಹೀಗಾಗಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರ ಅಭೀಪ್ಸೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಗಮನ ಕೊಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೇ ನಮ್ಮ ತಿಂಡಿತಿನಿಸುಗಳ ರೀತಿಯೇ ಬೇರೆ. ಹೌದು, ಇವೆಲ್ಲ ನಿಜ. ಆದರೆ ಅವು ಅಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇನ್ನೊಂದು ಅಂಶವೆಂದರೆ, ಈ ರೀತಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ಹತ್ತಾರು ಆಯ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಅವರಿಗೆ ಬೇಕಾದದ್ದನ್ನು ಆಯಲು ಬಿಟ್ಟರೆ, ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗುತ್ತದೆಯೇ? ಇರಬಹುದು. ಆದರೆ, ಆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ, ಕೆಲಸವನ್ನು ಬೇರೊಬ್ಬರಿಗೆ ವಹಿಸಿ ಹಗುರಾಗುವ ಆನಂದವೇ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ತಿಂಡಿ ತಿನ್ನಲು ದರ್ಶಿನಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಿಮ್ಮ ಮನೆಯವರು ಅಥವಾ ದೋಸ್ತ-ದೋಸ್ತಿಯರೊಂದಿಗೆ ಹರಟೆ ಹೊಡೆಯುವುದು ಬಿಟ್ಟು, ಅಲ್ಲಿ ಅಡುಗೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ನಿರ್ದೇಶನ ಕೊಡುತ್ತ ನಿಲ್ಲುವುದನ್ನು ಊಹಿಸಿ. ಹೇಗನ್ನಿಸುತ್ತದೆ?

ಸಮಸ್ಯೆ ಇದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ. ಇದರ ಹಿಂದೆ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಡುವ ಅಂಶವೆಂದರೆ, ಇವರೇನು ಮನುಷ್ಯರೋ ಮಶೀನುಗಳೋ, ಎಂಬ ಆತಂಕ. ಒಂದು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ದಿನನಿತ್ಯವೂ ಇದ್ದದ್ದು ಇದ್ದ ಹಾಗೇ ನಡೆಸುತ್ತ, ವರ್ಷಗಟ್ಟಲೇ ಅದನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತ ಹೋಗುವುದು ಭೀತಿ ತರಿಸುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಒಂದು ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚೂಕಡಿಮೆಯಾದರೆ ತಡಬಡಾಯಿಸುವುದು ಮಶೀನುಗಳಿಗೆ ಸಹಜ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಅವನ್ನು ಹಾಗೆ ನಿರ್ಮಿಸುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯ. ಮಶೀನುಗಳನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಜಾಣರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಹತ್ತಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಸಂಶೋಧಕರು ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿರುವುದು ಬೇರೆ ವಿಷಯ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯರೂ ಹಾಗೆ ತಡಬಡಾಯಿಸುವುದೇ? ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೇಲೆ ಇಂಥ ಅವಲಂಬನೆಯೇ? ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು ಒಂದು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ದಕ್ಷವಾಗಿಯೂ, ಅನೇಕ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪುಷ್ಟವಾಗಿಯೂ ಮಾಡುತ್ತವೆನ್ನುವುದು ನಿಜ. ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ತೆರಬೇಕಾದ ಬೆಲೆಯೇನು? ಮಶೀನುಗಳಂತಾಗುವುದೇ? ಅಲ್ಲದೆ, ಒಂದೆಡೆ ಮನುಷ್ಯರು ಮಶೀನುಗಳಂತಾಗುತ್ತಿರುವುದು, ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಮಶೀನುಗಳು ಜಾಣರಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರಂತಾಗುವುವೇ ಎನ್ನುವ ಆತಂಕ, ಇವೆರಡೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಆಧುನಿಕ ಯುಗದಲ್ಲಿರುವ ನಾವೇ ಧನ್ಯರಲ್ಲವೇ! ಅದೆಂಥ ವಿಸ್ಮಯಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇವಲ್ಲ!

ಹಾಗೇ ಸುಮ್ಮನೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಎಕನಾಮಿಕ್ಸು

ಮೊದಲಿಗೆ ಕೆಲವು ಸರಳ ಸತ್ಯಗಳನ್ನು ನೋಡುವ: ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತವಾಗಿ ನಡೆಸುವ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೆಟ್ಟದ್ದಲ್ಲ; ಮನುಷ್ಯರ ನಡವಳಿಕೆ ವ್ಯವಹಾರಗಳು ಸ್ವಾರ್ಥದ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿವೆ; ಮನುಷ್ಯ ಸ್ವಾರ್ಥಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಪ್ರತಿಫಲದ ಅಪೇಕ್ಷೆ ಸಹಜ; ಪ್ರತಿಫಲದ ಅಪೇಕ್ಷೆ ತಪ್ಪಲ್ಲ; ವಸ್ತುತ:, ನಮ್ಮನ್ನು ಕಾರ್ಯೋನ್ಮುಖರಾಗಲು ಪ್ರಚೋದಿಸುವುದೇ ಅದು; ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಶಕ್ತಿಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳೂ, ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳೂ ಇರುತ್ತವೆ; ಹೀಗಾಗಿ, ಮನುಷ್ಯ ಮನುಷ್ಯರ ನಡುವಿನ ವ್ಯವಹಾರಗಳು, ಸಂವಹನ ಅನಿವಾರ್ಯ; ಪ್ರತಿಫಲಗಳು/ಉತ್ತೇಜಕಗಳೇ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸುವುವು.

ಇದನ್ನೇ ಸ್ವಲ್ಪ ವಿಸ್ತರಿಸಿದರೆ, ’ಲಾಭ’ ಎನ್ನುವುದು ಕೆಟ್ಟ ಶಬ್ದ ಅಲ್ಲ ಅನ್ನುವುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುವುದು ತಪ್ಪಲ್ಲ. ಅದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಬ್ಬರು ವ್ಯವಹರಿಸಬೇಕಾದರೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುವುದು ಯಾವಾಗ ಎಂದರೆ, ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಈ ವ್ಯಾಪಾರದಿಂದ ತಮಗೆ ಲಾಭವಾಗುತ್ತಿದೆ ಎನ್ನಿಸಿದಾಗ! ಇದು ಕಾಲು ಕೆಜಿ ಭೆಂಡಿಕಾಯಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಹಿಡಿದು ಏರ್‌ಬಸ್ ಎ೩೮೦ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದರ ತನಕ ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಯುಕ್ತಿವಿರುದ್ಧ ಎನ್ನಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಇದು ನಿಜ ಎಂದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ನೀವು ಒಂದು ಕೆಜಿ ಬದನೆಕಾಯಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೀರೆಂದುಕೊಳ್ಳಿ. ಬದನೆಕಾಯಿ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಕೆಜಿಗೆ ೨೫ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ನೀವು ೧೮ಕ್ಕೆ ಕೊಡು ಎನ್ನುತ್ತೀರಿ. ಅವನು ಅಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ೨೨ಕ್ಕಾದರೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ನೀವು, ನಿನ್ನದೂ ಬೇಡ ನನ್ನದೂ ಬೇಡ, ೨೦ಕ್ಕೆ ಕೊಡು, ಎನ್ನುತ್ತೀರಿ. ಇದೆಲ್ಲ ನಡೆಯುವಾಗ ನಿಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ನೀವು (ಗೊತ್ತಿನಿಂದಲೋ, ಗೊತ್ತಿಲ್ಲದೆಯೋ) ೨೦ ರೂಪಾಯಿ ಮತ್ತು ಒಂದು ಕೆಜಿ ಬದನೆಕಾಯಿಗಳನ್ನು ಒಂದು ತಕ್ಕಡಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟು ತೂಗುತ್ತಿರುತ್ತೀರಿ. ಬದನೆಕಾಯಿಯ ಮೌಲ್ಯ, ೨೦ರೂಪಾಯಿಯ ಮೌಲ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು (ಏಕೆಂದರೆ ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಮಗೆ ಪಲ್ಯಕ್ಕೆ ಬದನೆಕಾಯಿ ಬೇಕು) ಎನ್ನಿಸಿದರೆ ನೀವು ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತೀರಿ. ಇಲ್ಲದಿದ್ದಲ್ಲಿ, ಹೋಗಲಿ ಬಿಡು, ಬೇರೆ ಎಲ್ಲಾದರೂ ಬೇರೆ ಯಾವುದೋ ತರಕಾರಿ ತೊಗೊಂಡರಾಯಿತು ಎಂದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೀರಿ. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬದನೆಕಾಯಿ ಮಾರುವವ ಇಂಥದೇ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ೨೦ ರೂಪಾಯಿ ತನ್ನ ಬದನೆಕಾಯಿಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದು ಎನ್ನಿಸಿದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ, ಅವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟು ದುಡ್ಡು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ನಾನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ್ದು ಒಂದು ಅತಿ ideal ಉದಾಹರಣೆ ಮತ್ತು ಸರಳೀಕರಿಸಿದ್ದೆಂದು ಗೊತ್ತು. ನೀವು ಬದನೆಕಾಯಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ೨೦ ರೂಪಾಯಿ ಅದಕ್ಕೆ ನ್ಯಾಯಬದ್ಧ ಬೆಲೆ ಎಂದುಕೊಂಡಾಗಲೇ ಆಗಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ನಿಮಗೆ ಬೇರೆ ಪರಿಗಣನೆಗಳಿರಬಹುದು. ಸಮಯದ ಒತ್ತಡ, ಮತ್ತೆ ಬೇರೆಲ್ಲೋ ಹೋಗಲು ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಬದನೆಕಾಯಿ ನಿಮ್ಮ ಹೆಂಡತಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೀತಿಯ ತರಕಾರಿಯಾಗಿರುವುದು, ಅಥವಾ ಮತ್ತೇನೋ. ಆದರೂ ನೋಡಿ, ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ಕಣ್ಣಮುಂದಿರುವ ಬದನೆಕಾಯಿಯ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿಲ್ಲವೇ! ಅದೂ ಅಲ್ಲದೇ ’೨೦ ರೂಪಾಯಿ’ ಎನ್ನುವುದು ಕೇವಲ ಮಾಹಿತಿಯ ಒಂದು ರೂಪ ಎಂಬುದನ್ನು ನಾವು ಮರೆಯಬಾರದು. ೨೦ ರೂಪಾಯಿಯ ಬೆಲೆ ಎಷ್ಟು ಎಂದರೆ ಅದರಿಂದ ಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದುದರ ಮೌಲ್ಯದಷ್ಟು. ಇದೇ ರೀತಿ ಮಾರುವವನಿಗೂ ಅಡಚಣೆಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಇವನ್ನೆಲ್ಲ ಗಣಿಸಿದರೂ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಎನ್ನುವುದರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ನಾವು ಸೆರೆಹಿಡಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಒಪ್ಪುತ್ತೇನೆ. ಸೀಸನ್ನು, ಬೇಡಿಕೆ-ಪೂರೈಕೆಗಳ ಸಮತೋಲನ/ಅಸಮತೋಲನ, ಹಣದುಬ್ಬರ, ಒಟ್ಟಾರೆ ಆರ್ಥಿಕ ವಾತಾವರಣ ಮುಂತಾದ macro-economic ಅಂಶಗಳೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ನನ್ನ ಉದ್ದೇಶ ಒಂದು ಮೂಲಭೂತ ಗ್ರಹಿಕೆಯನ್ನು ಸರಳಗೊಳಿಸಿ ಒದಗಿಸಿಕೊಡುವುದಷ್ಟೆ ಆಗಿದೆ. ಅದೂ ಅಲ್ಲದೇ macro-economicsನ ತತ್ವಗಳು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವಂಥ micro-economicsನ ತತ್ವಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆಯೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಡಿಮ್ಯಾಂಡ್ ಮತ್ತು ಸಪ್ಪ್ಲೈ. ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯ ಗ್ರಹಿಕೆಗಳಿವು. ಬೇಡಿಕೆಯು ಅಧಿಕವಾಗಿದ್ದು, ಪೂರೈಕೆ ಕಡಿಮೆಯಿದ್ದಲ್ಲಿ ಬೆಲೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಪೂರೈಕೆ ಹೆಚ್ಚಿದ್ದು ಬೇಡಿಕೆ ಕಡಿಮೆಯಿದ್ದಲ್ಲಿ ಬೆಲೆ ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅನ್ಯಾಯ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಇದು ಸಹಜ. (ಬೇಕೆಂತಲೇ ಇಂಥ ವಿಪರೀತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ನಿರ್ಮಿಸುವುದು ಅನ್ಯಾಯ. ಆದರೆ ಆ ಚರ್ಚೆ ಈ ಲೇಖನದ ಪರಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.) ಶನಿವಾರ ಸಾಯಂಕಾಲ ೧೮೦ ರೂಪಾಯಿ ಕೊಟ್ಟರೂ ಸಿಗದ ಪಿವಿಆರ್‌ನ ಟಿಕೆಟ್ಟುಗಳು, ಮಂಗಳವಾರ ಮುಂಜಾನೆ ೫೦ಕ್ಕೆ ಮಾರದೇ ಖಾಲಿ ಬಿದ್ದಿರುತ್ತವೆ. ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಬೆಲೆಗಳು ಬೇಕಾಬಿಟ್ಟಿ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇವೆ.

ಬೆಲೆಗಳು ಹೀಗೆ ಓಲಾಡದೇ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಬೇಕೆಂದರೆ ಬೇಡಿಕೆ ಮತ್ತು ಪೂರೈಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೋಲನವೇರ್ಪಡಬೇಕು. ಈ ಸಮತೋಲನಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗುವುದು ಪೈಪೋಟಿ. ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಒಬ್ಬನೇ ಅಥವಾ ಕೆಲವರೇ ಮಾರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅಂಥದುದರ ಬೆಲೆಯನ್ನು ಆ ಕೆಲ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಬೇಕಾಬಿಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಬಹುದು. ನಮ್ಮ ದೈನಂದಿನ ವ್ಯವಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಇಂಥದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಅಂಥ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಪೈಪೋಟಿ ಕೊಡಲು ಅದೇ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಮಾರುವ, ಸ್ವಲ್ಪ ತಲೆಯಿರುವ ಮನುಷ್ಯ ಬಂದನೆಂದರೆ, ಅವರಿಗಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಗೆ ಅವೇ ವಸ್ತುಗಳನು ಮಾರತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಜನರು ಈ ಹೊಸ ಮನುಷ್ಯನ ಹತ್ತಿರ ವ್ಯವಹರಿಸಲು ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಉಳಿದವರು ಪಾಠ ಕಲಿತರೆಂದರೆ, ಅವರು ಇನ್ನೊಂದು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಡಿಮೆಗೆ ಮಾರತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಹೀಗೆ ಮುಂದುವರಿದು, ಪೈಪೋಟಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವಸ್ತುವು ತನ್ನ ’ನಿಜವಾದ’ ಬೆಲೆಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

ಹಣಕ್ಕೆ ಅದರದೇ ಬೆಲೆ ಇಲ್ಲ ಎಂದಿದ್ದೆನಲ್ಲ. ಇನ್ನು ವಸ್ತುಗಳ ಬೆಲೆ ಏನು? ಇಂಥ ವಸ್ತುವಿಗೆ ಇಷ್ಟೇ ಬೆಲೆ ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸುವುದು ಹೇಗೆ? ಅದನ್ನು ಮಾಡುವವರು ಯಾರು? ಇದು ಅತಿ ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯ. ದಯವಿಟ್ಟು ಗಮನಿಸಿ. ವಸ್ತುಗಳಿಗೂ ಯಾವುದೇ ಪೂರ್ವನಿರ್ಧಾರಿತ ಬೆಲೆ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಮತ್ತು ಇಂಥದುದರ ಬೆಲೆ ನಿಖರವಾಗಿ ಇಷ್ಟೇ ಎಂದು ಹೇಳಲು ಯಾರಪ್ಪನಿಗೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಸ್ವಾಮಿಗಳಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಯಾರಪ್ಪನಿಂದಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಸರ್ಕಾರಕ್ಕಂತೂ ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಸರ್ಕಾರ ನಿಗದಿಗೊಳಿಸಿರುವ ಬೆಲೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಅರ್ಥ ಇಲ್ಲ.

ವಸ್ತುಗಳ ಬೆಲೆ ನಿರ್ಧರಿಸುವುವು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು. ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಎಂದರೆ ಏನು? ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಎಂದರೆ ನಾನು, ನೀವು, ನಾವೆಲ್ಲರೂ. ಒಂದು ಮಾದರಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ವಸ್ತುವೂ ಅದರ ’ನಿಜವಾದ’ ಬೆಲೆ ಪಡೆದು ಕೃತಾರ್ಥಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. Ideal ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಇಲ್ಲ. ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅವು ತಮ್ಮ ಕೆಲಸ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. They work! ಅವು ಅನಿವಾರ್ಯವೂ ಹೌದು. ಪ್ರತಿಫಲದ ಬಗ್ಗೆ ಮೊದಲು ಹೇಳಿದ್ದೆನಲ್ಲವೇ. ಈ ಪ್ರತಿಫಲಗಳನ್ನು ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ವೈಯಕ್ತಿಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರತಿಫಲ ಎನ್ನುವುದು ಧನಾತ್ಮಕವೂ ಆಗಿರಬಹುದು, ಋಣಾತ್ಮಕವೂ ಆಗಿರಬಹುದು. ಲಾಭವೂ ಆಗಬಹುದು, ಲುಕ್ಸಾನೂ ಆಗಬಹುದು. ಅದೇ ರೀತಿ, ಮೇಲಿನ ಉದಾಹರಣೆಯಲ್ಲಿ, ಮೊನೋಪೊಲಿಯನ್ನು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಶಿಕ್ಷಿಸುವುದು incentiveಗಳನ್ನು ಒಂದು ಕಡೆಯಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ವರ್ಗಾಯಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ. ಪೈಪೋಟಿ ಇದ್ದಾಗ ಇಂಥ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ನಡೆದು, ಬೆಲೆಗಳೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಲೂ ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಲೂ ಅನುಕೂಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಪೈಪೋಟಿಯೇರ್ಪಡಲು ಅನುಕೂಲ ಮಾಡಿಕೊಡದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು, ಪಾಲಿಸಿಗಳು ಕೆಟ್ಟ ತಪ್ಪುಗಳು. ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಅತಿಯಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದು, ಪ್ರಬಲವಾದ ನಿಯಂತ್ರಣ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದು ಮೂರ್ಖತನ. ಮುಕ್ತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಪರಿಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ತುಂಬಿ ತುಳುಕಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅಂಥವು ಅನಿವಾರ್ಯವಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅವು ಬೇರೆಲ್ಲವಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ.

***

ನಾನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ್ದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಹೊಸ ಸತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಓದಿ ಕೇಳಿ, ಅಲ್ಪ ಸ್ವಲ್ಪ ಸ್ವಂತ ಯೋಚನೆ ಮಾಡಿ ಅರಿತುಕೊಂಡದ್ದು. ಇವೆಲ್ಲ micro-economicsನ ಸರಳ ಸತ್ಯಗಳು ಎಂದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಆದರೆ ನಿಜಕ್ಕೂ ಇದೆಲ್ಲ common sense. ಆದರೆ ಇವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಎಷ್ಟೋ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾದ ರೀತಿ ಯೋಚನೆ ಮಾಡಲು ನಮಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಎಕನಾಮಿಕ್ಸ್ ಎನ್ನುವುದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಏನು ಗೊತ್ತೇ? ಜನರ ಸಮಗ್ರ ನಡವಳಿಕೆಗಳ ಕ್ರಮವಾದ ಅಭ್ಯಾಸ. ಲಕ್ಷಾಂತರ ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ಸ್ವತಂತ್ರ ನಿರ್ಧಾರಗಳು ಹೇಗೆ ಒಂದು ಅಗಾಧವಾದ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತವೆ, ಹೇಗೆ ಅದನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತವೆ, ಎಲ್ಲಿಯೋ ಯಾರೋ ಮಾಡಿದ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ತಪ್ಪು ನಿರ್ಧಾರ ಮತ್ತೆಲ್ಲೋ ಅಲ್ಲೋಲಕಲ್ಲೋಲ ಎಬ್ಬಿಸುವ ಬಗೆಯೆಂತು; ಸೋಜಿಗವಲ್ಲವೇ?

(Disclaimer: ನಾನು ಎಕನಾಮಿಕ್ಸ್‍ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ತರಬೇತಿಯನ್ನೂ, ಪರಿಣತಿಯನ್ನೂ ಆಳವನ್ನೂ ಹೊಂದಿಲ್ಲ. ಆಸಕ್ತಿಯಿದೆಯಷ್ಟೆ. ನನ್ನ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶ ಇಂಥ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕನ್ನಡ ಬ್ಲಾಗುಗಳಲ್ಲಿ ಚರ್ಚೆ ಶುರು ಮಾಡುವುದು. ಅಲ್ಲದೇ, ಇವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಬರಿಯುವಾಗ ನನಗೂ ಇವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಓದಿದ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಇಂಥ ವಿಷಯಗಳು ಆಸಕ್ತಿಕರ ಎನ್ನಿಸಿದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿ. ಓದುಗರಿಗೆ ಆಸಕ್ತಿಯದ್ದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸರಳ, ಆದರೆ ಗಾಢ ಸಂಗತಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತಾಡುವುದಕ್ಕೆ, ಬರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ನನಗೂ ಆಸಕ್ತಿಯಿದೆ. ಯಾವುದಕ್ಕೂ ತಿಳಿಸಿ.)

ಬ್ಲಾಗಂಗಣದ ಅಂಚಿನಿಂದ

ಬ್ಲಾಗುಗಳ ಸ್ವರೂಪ, ಅವುಗಳ ಕಾಳಜಿಗಳು, ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳು ಮೊದಲಾದ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕನ್ನಡ ಬ್ಲಾಗಿಗರು ವಿಚಾರ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಣತಿಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚೆ ಇತ್ತಂತೆ. ಏನು ಬರೆಯಬೇಕು ಏನು ಬರೆಯಬಾರದು ಎಂದು ಕೆಲವು ಕಡೆ ಗೊಂದಲಗಳೂ ಮೂಡಿವೆ. ನಾವಡರು ಬ್ಲಾಗೆಂಬ ಆಕಾಶದ ತಾರೆಗಳು ಹೊಳೆಯಲಿ ಎಂಬ ಆಶಯದೊಂದಿಗೆ ಶುರು ಮಾಡಿ, ಒಂದು ಚೆನ್ನಾದ ಬರೆಹ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಕೌತುಕ ಹೊಮ್ಮಿಸುವ ಅನೇಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದವರೂ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸಲಹೆಗಳನ್ನಿತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಇದೆಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಕೌತುಕದ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ, ಬ್ಲಾಗಿಗರು ಸಾಮೂಹಿಕವಾಗಿ ಒಂದು meta-blogging (ಅಂದರೆ ಬ್ಲಾಗಿಂಗಿನ ಸ್ವರೂಪದ ಬಗ್ಗೆ ಬ್ಲಾಗಿಂಗ್) ಚಟುವಟಿಕೆ ನಡೆಸಿರುವುದು. ಇದು ಆಹ್ಲಾದಕರ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕೂಡ ಹೌದು. ಇಂಗ್ಲಿಶ್ ಬ್ಲಾಗುಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈ ತರಹದ ಅನೇಕ ಚರ್ಚೆಗಳು ಆಗಿವೆ, ಆಗುತ್ತಲಿರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಾಂತಿಕ ಭಾಷೆಗಳ ಸಂದರ್ಭಾದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಇಂಥ ಚರ್ಚೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ವದ್ದು ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. Such collective meta-blogging exercises are indicative of the coming of age of our blogworld ಅಂತಲೂ ಹೇಳಬಹುದು.

ಬ್ಲಾಗುಗಳ ಯಶಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಅದೊಂದು ಮುಕ್ತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಂಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಎನ್ನುವುದು. ಆಗಮನ ನಿರ್ಬಂಧ (entry barrier) ಹಾಗೂ ನಿರ್ಗಮನ ನಿರ್ಬಂಧಗಳು (exit barrier) ಕಡಿಮೆ ಇರುವಲ್ಲಿನ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಅಸ್ತಿತ್ವಗಳು ಬೆಳೆಯುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ತನ್ಮೂಲಕ ಇಡೀ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆಗೂ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಇಂಥಲ್ಲಿ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಅನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಪಸ್ವಲ್ಪವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತ, ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ, ಸ್ವತಂತ್ರ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಲೇ ಬೇರೆಯವರೊಂದಿಗೆ ಪೈಪೋಟಿ ನಡೆಸುತ್ತ, ಹಾಗೆಯೇ ಸಹಕರಿಸುತ್ತ, ಸಮಯ ಹೋದ ಹಾಗೆ ಉತ್ತಮಗೊಳ್ಳುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತವೆ. (ವಿನಾಶಗೊಳ್ಳುವಂಥವೂ ಇವೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಬೇಡ.) ಇಂಥವುಗಳಿಗೆ complex networks ಅಥವಾ complex systems (ಸಂಕೀರ್ಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಅಥವಾ ಸಂಕೀರ್ಣ ಜಾಲಗಳು, ಎನ್ನಬಹುದೇನೋ) ಎಂದು ಹೆಸರು.  ಎಷ್ಟೋ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಹಾಗೂ ಮಾನವನಿರ್ಮಿತ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ಕೊಡಬಹುದು: food-webs, ಪ್ರೋಟೀನುಗಳ ಜಾಲ, ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು, ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ಗಳ ಜಾಲ, ಮನುಷ್ಯರ ಸೋಶಿಯಲ್ ನೆಟವರ್ಕ್‍ಗಳು, ದೇಶದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧಗಳು ಹೀಗೆ.

ಇಂಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಬಹುಮುಖ್ಯ ಸ್ವಭಾವವೆಂದರೆ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ (emergence)!  ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಎಷ್ಟೇ ಕೂಲಂಕಷವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದರೂ ಕಾಣದ ಕೆಲ ಸ್ವಭಾವಗಳು, ಆ ಘಟಕಗಳ ಸಂಕೀರ್ಣ‍ ಜಾಲಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ. ಇದರ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಬೇರೆಲ್ಲೂ ನೋಡಬೇಕಿಲ್ಲ: ನಮ್ಮ ಮೆದುಳನ್ನೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಿ. ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿ ಎಂದರೆ ಏನು? ಭಾವನೆಗಳು ಎಂದರೆ ಏನು? ಅರಿವು ಎಂದರೆ ಏನು? ನಮ್ಮ ಮೆದುಳು, neuronಗಳ ಒಂದು ಸಂಕೀರ್ಣ ಜಾಲ. ಪ್ರತ್ಯೇಕ ನ್ಯೂರಾನಿಗೆ ಬುದ್ಧಿ ಇದೆಯೆ? ಅರಿವಿದೆಯೆ? ಇಲ್ಲ. ಇನ್ನು ನಮ್ಮ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಎನ್ನುವುದು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂತು? ನಮ್ಮ ಮೆದುಳಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೧೦೦ ಬಿಲಿಯನ್ ನ್ಯೂರಾನ್‍ಗಳಿವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನ್ಯೂರಾನ್, ೧೦೦೦೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಇತರ ನ್ಯೂರಾನ್‍ಗಳ ಜತೆ ಸಂವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂಥ ಅಗಾಧ ಸಂವಹನ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುವ ಒಟ್ಟಾರೆ ಫಲಿತಾಂಶವೇ ನಮ್ಮ ಅರಿವು, ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿ. ಇಂಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಮಶೀನುಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ; ಇವುಗಳ ಕಾರ್ಯವೈಖರಿ ಸಮಾಜಗಳಂಥದ್ದು. ಮಶೀನುಗಳಿಗಿಂತ ಸೊಸೈಟಿಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಪುಷ್ಟ: ಮಶೀನುಗಳ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಅಂಗ ಊನವಾಯಿತೆಂದರೆ, ಇಡೀ ಮಶೀನೇ ಬಂದಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ; ಸಮಾಜಗಳು ಹಾಗಲ್ಲ. ಇನ್ನೊಂದು ಉದಾಹರಣೆಯೆಂದರೆ, ನಮ್ಮ ಹೃದಯ. ೭೦-೮೦ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಎಡೆಬಿಡದೆ ರಕ್ತಸಂಚಾರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಹೃದಯ ಅದೆಷ್ಟು robust ಸಮಾಜವಿದ್ದೀತು! ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ವಿಷಯವೆಂದರೆ ಆ ಸಮಾಜದ ಸದಸ್ಯರಾದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಜೀವಕೋಶಗಳೇನು ದಷ್ಟಪುಷ್ಟವಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಸಾವಿರಾರು ಜೀವಕೋಶಗಳು ಸಾಯುತ್ತವೆ, ಸಾವಿರಾರು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ; ಆದರೆ, ನಮ್ಮ ಶ್ರೀ ಹೃದಯರು ಏನೂ ಆಗದಂತೆ ವಟವಟಿಸುತ್ತಲೇ ಇರುತಾರಲ್ಲ! ಸೋಜಿಗವಲ್ಲವೆ?

ಮನುಷ್ಯ ಸಮಾಜಗಳೇನು ಕಡಿಮೆಯೇ? ಸಾವು ನೋವು ಬರಗಾಲ ಅನಾಹುತಗಳು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ದಾಟುತ್ತ, ಹೊಸ ಹೊಸ ಸವಾಲುಗಳನ್ನೆದುರಿಸುತ್ತ, ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಬದಲಾಗುತ್ತ, ಜಗತ್ತನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತ, ಸಾಗಿಯೇ ಸಾಗುತ್ತದಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಸಮಾಜಗಳಲ್ಲೂ ಕಿಡಿಗೇಡಿ ಘಟಕಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಅವನ್ನೆಲ್ಲ ಸಂಭಾಳಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುತ್ತವಲ್ಲ. ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಎಂಬ ಅದ್ಭುತವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಿ. ಅದು ಶುರುವಾದಾಗ, ಯಾರು ಬೇಕಾದರೂ ಏನು ಬೇಕಾದರೂ ಬರಿಯಬಹುದಾದ ಒಂದು ತಾಣ ಮಾಹಿತಿಯ ಆಕರವಾಗುವುದು ಸಾಧ್ಯವೆ, ಎಂದು ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡಿದವರು ಕಡಿಮೆಯಿರಲಿಲ್ಲ. ಇವತ್ತು ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾ ಎಲ್ಲಿ ಬಂದು ನಿಂತಿದೆ ನೋಡಿ. ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಮೂಲಕ ಸಾಗುವ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳಲ್ಲೂ ಇವತ್ತು ಯಾವುದೋ ಮಾಹಿತಿಯ ಆಕರವೆಂದು ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾವನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸಿದರೆ ತಕರಾರು ತೆಗೆಯುವ ಜನ ಕಡಿಮೆ. ಅಲ್ಲಿ ಕಿಡಿಗೇಡಿಗಳಿಲ್ಲವೇ? ಇದ್ದೇ ಇದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಸಮಾಜಗಳ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಬಲ ಗುಣವೆಂದರೆ – ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ (self-correcting mechanism). ಇದನ್ನೇ ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತ, ಒಂದು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ನಿಯಂತ್ರಣ ಎಲ್ಲಿರಬೇಕು, ಹೇಗಿರಬೇಕು ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವುದು ಸುಲಭ. ನಿಯಂತ್ರಣ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾದಾಗ, ಎಲ್ಲರೂ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿರಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ, ಅಂಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಭಾರ ತಡೆಯಲಾರದೆ ನೆಲಕ್ಕಚ್ಚುತ್ತವೆ. ಇಂಥ ಎಷ್ಟೋ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ನಾವು ನೋಡಿದ್ದೇವೆ.

ಹೀಗೆ ಹೊಸದನ್ನು ಅಥವಾ ಭಿನ್ನವಾದುದನ್ನು ಹಳಿಯುವ ಪರಂಪರೆಯೇನು ಹೊಸದಲ್ಲ. ಗಾಂಧಿಯ ಅದ್ಭುತ quote ಒಂದು ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಅದು ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನೆನಪಾಗಿದ್ದು ಪ್ರಸ್ತುತವೂ ಹೌದು. ಯಾಕೆಂದರೆ ಗಾಂಧಿಯ ಆ ನುಡಿಗಳನ್ನು ಈ ಜಮಾನಾದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡವರು, ಇಂಥದೇ ಒಂದು ಪ್ರಬಲ ವಿಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾದ ಸಮಾಜ: open source community.  ರೆಡ್‍ಹ್ಯಾಟ್ ಲಿನಕ್ಸ್‍ನ ಈ ಪುಟವನ್ನು ನೋಡಿ. ಇದರ ಅನೇಕ ವೀಡಿಯೋಗಳೂ ಇವೆ. ಇದನ್ನೇ ನಂತರ ಇಂಥ ಅನೇಕ ಸಮುದಾಯಗಳೂ ಬಳಸಿವೆ.
First they ignore you.
Then they laugh at you.
Then they fight you.
Then you win.
ಈ ಮಾತುಗಳ ಸತ್ಯಾಸತ್ಯತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ!

ಏನೋ ಶುರು ಮಾಡಿ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೋ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಕ್ಷಮಿಸಿ. ಬ್ಲಾಗುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೆ ಅನ್ನಿಸುತ್ತೆ. ಬ್ಲಾಗುಗಳ ಇನ್ನೊಂದು ಸ್ವಭಾವವೆಂದರೆ ಅವು ಡೆಮೊಕ್ರಟಿಕ್. ಇಲ್ಲಿ ಯಾರು ಬೇಕಾದರೂ ತಮಗನ್ನಿಸಿದ್ದನ್ನು ಹೇಳಬಹುದು. Mainstream Media(MSM)ಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ ನಿಮ್ಮ ವಿರೋಧವಿದ್ದರೆ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಪತ್ರ ಬರೆದು, ಅವರು ಅದನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಕೃಪೆ ತೋರುತ್ತಾರೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂದು ಕಾಯುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಸರಸರನೆ ಬ್ಲಾಗಲ್ಲಿ ಬರೆಯಬಹುದು. ಇದು ಬ್ಲಾಗುಲೋಕದಲ್ಲಷ್ಟೇ ಆಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆ ನೋಡಿದರೆ, ಈ ಬ್ಲಾಗುಗಳು ಎಂಬ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ web 2.0 ಎಂಬ ಚಳುವಳಿಯ ಭಾಗ. ಬ್ಲಾಗುಗಳು, ಟ್ಯಾಗಿಂಗ್, ಕೆಟಗರಿಗಳು, ಸೋಶಿಯಲ್ ನೆಟ್‍ವರ್ಕುಗಳು, ಸೋಶಿಯಲ್ ಬುಕ್‍ಮಾರ್ಕಿಂಗ್, ಹೀಗೆ ಹೊಸ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯುತ್ತ, ಬಳಸುತ್ತ, ವೆಬ್ ಎಂಬ ಮಹಾಲೋಕದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ಬದಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಒಂದು ಡೆಮೊಕ್ರಟಿಕ್ ಚಳುವಳಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. (ಯಾವುದೇ ಚಳುವಳಿಗಳಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕೊರಗುವವರು ಸ್ವಲ್ಪ ಈ ಸೈಲೆಂಟ್ ಚಳುವಳಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು.) ವೆಬ್ ಎಂಬ ಲೋಕ ವಿಕೇಂದ್ರೀಕರಣಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ. ಇಂದು ಎಷ್ಟೋ ವೆಬ್‍ಸೈಟುಗಳು ವಿಕಿ ರೂಪದಲ್ಲಿವೆ. ಇದು ಅಂತರ್ಜಾಲದ ವರ್ಚುವಲ್ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಜನರು ನಡೆಸುತ್ತಿರುವ ಸಹಬಾಳ್ವೆ.

ಹೀಗಿರುವಾಗ ಬ್ಲಾಗುಗಳ ಸ್ವರೂಪ, ಉಪಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನೂ ನಾವು ಇದೇ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಬೇಕು. ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೂಲಭೂತ ಅಗತ್ಯವಾದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲೂ ಧಕ್ಕೆ ಬಾರದಂತೆ; ನಿಯಮ ನಿರ್ಬಂಧಗಳು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಅಥವಾ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ಬಾರದೆ, ಒಳಗಿನಿಂದಲೇ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸುವಂತೆ; ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಬ್ಲಾಗುಗಳು ತಮ್ಮತಮ್ಮ ಲಕ್ಷಣ, ಲಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಇಡೀ ಬ್ಲಾಗುಲೋಕವೂ ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಒಳಗೊಂಡು, ಇದನ್ನೂ ಮೀರಿ ತನ್ನದೇ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೂ, ಒಟ್ಟಂದವನ್ನೂ ಪಡೆಯುವಂತೆ; ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಬ್ಲಾಗುಲೋಕವು ಸಮಯ ಸಾಗಿದಂತೆ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವ, ಅಗತ್ಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಬದಲಾಗುವ ಒಂದು ಪ್ರಬಲ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಬೇಕು. ಇದು MSMನೊಂದಿಗೆ ಪೈಪೋಟಿ ನಡೆಸುತ್ತದೋ, ಅದರ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೋ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಅಷ್ಟು ಮುಖ್ಯವಲ್ಲ. ಬ್ಲಾಗುಗಳೂ ಕೂಡ ಅವಗಣನೆಗೆ, ಅಪಹಾಸ್ಯಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತಲೇ ಇವತ್ತು ಅದನ್ನೆಲ್ಲ ಮೀರಿದ್ದು ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಿಗೂ ಗೊತ್ತು. ಎಷ್ಟೋ ಸಲ ಬ್ಲಾಗುಗಳು ಮಾಧ್ಯಮಗಳಿಗೆ ಚುರುಕು ಮುಟ್ಟಿಸಿದ ಪ್ರಸಂಗಗಳಿವೆ. ಇದೇನು ಹೊಸ ಬಗೆಯ ಸಾಹಿತ್ಯವೋ ಎನ್ನುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ಮುಖ್ಯವಲ್ಲ. ನಾವಡರು ಹೇಳಿದಂತೆ ಹಣೆಪಟ್ಟಿಗಳ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಬ್ಲಾಗುಗಳ ಒಟ್ಟಾರೆ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು, ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳು ಹಾಗೂ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ಚರ್ಚೆ ನಡೆಯಲಿ. ಆದರೆ, ಇವು ಎನ್‍ಫ಼ೋರ್ಸ್‍ಮೆಂಟ್‍ಗಳಾಗದೆ, ಕೇವಲ declarative ನೆಲೆಗಟ್ಟಿನಲ್ಲಿರಲಿ. ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆ ಕೊಡಬೇಕೆಂದರೆ, ನಾವಡರಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತ ಚೇತನಾ, ಬ್ಲಾಗುಗಳು ಸಾಪ್ತಾಹಿಕಗಳಂತೆ ತರಹೇವಾರಿ ಬರೆಹಗಳನ್ನು ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಅದೊಂದು ಉತ್ತಮ, ನಾನು ಹೇಳಿದಂಥ  declarative ಅಥವಾ abstract ನೆಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಸಲಹೆ. ಇದನ್ನೇ ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ಬ್ಲಾಗುಗಳ ಗುಚ್ಛವೊಂದು ಸಾಪ್ತಾಹಿಕದಂತಿರಬೇಕು ಎನ್ನಬಹುದು. ಸಾಪ್ತಾಹಿಕದಂತಿರಬೇಕು ಎನ್ನುವುದು ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯಷ್ಟೆ. ಆದರೆ ನಾವು ಯಾವುದರ ಬಗ್ಗೆ ಕಾಳಜಿಯಿಂದಿರಬೇಕೆಂದರೆ: ಏನು ಬರೆಯಬೇಕು ಏನು ಬರೆಯಬಾರದು ಎಂಬ ಗೊಂದಲ ಮೂಡಿಸುವುದು (ಇದೊಂದು ಪ್ರಬಲ ಆಗಮನ ನಿರ್ಬಂಧ, ಕೂಡ); ಬ್ಲಾಗಿಗರು ಎಷ್ಟು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಭಾವಪ್ರವಾಹವಾಗಿಸಬಹುದು, ಎಷ್ಟನ್ನು ಮಾಹಿತಿಕೇಂದ್ರಿತವಾಗಿಸಬೇಕು; ಯಾರು ಯಾವ ಥರದ್ದು ಬರಿಯಬೇಕು, ಯಾವ ಥರದ್ದು ಬರಿಯಬಾರದು; ಇತ್ಯಾದಿ ವಿವರಗಳ ಮೇಲೆ ಹಿಡಿತ ಸಾಧಿಸಲು ಹೋಗಬಾರದು. ಅದು ಸಾಧ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಅಪಾಯಗಳೇ ಜಾಸ್ತಿ.

ನಮ್ಮ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಳ, ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಎಷ್ಟೋ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ನಾವು ಬ್ಲಾಗುಗಳ ಮೂಲಕ ನೀಗಿಸಬಹುದು. ಯಾಕೆಂದರೆ, ಬ್ಲಾಗುಲೋಕದ ಮಂದಿ ನಾನಾ ನಮೂನೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಗಳಿಂದ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ, ತರಹೇವಾರಿ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏನೇನೋ ಆಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನ ನಿಲುವು, ನನ್ನ ಪತ್ರಿಕೆಯ, ಚಾನೆಲ್ಲಿನ, ಸಂಸ್ಥೆಯ ಅಥವಾ ಮತ್ತಾವುದರದೋ ನಿಲುವಿಗೆ ಹೊಂದುತ್ತದೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬ ಆತಂಕವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅನೇಕ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣತಿ ಪಡೆದವರಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಯಾವುದರ ಹಂಗಿಲ್ಲದೇ ಬರೆಯಬಹುದು.

ಕನ್ನಡ ಬ್ಲಾಗುಲೋಕವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ ಸಂತಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ಲಾಗುಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಬಹಳ ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆ ನೋಡಿದರೆ, ತೆಗೆದುಹಾಕುವಂಥ ಬ್ಲಾಗುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯೇ ಕಡಿಮೆ. ಇದು ದೊಡ್ಡ ಕಸುವು. ಇದು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಬೇಕೆಂದರೆ (ಹಾಗೆಯೇ ಬ್ಲಾಗುಗಳ ಸಾಮಾಜಿಕ ಬದ್ಧತೆ) ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಲೇಖನಗಳ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಎಕನಾಮಿಕ್ಸ್, ಪಾಲಿಸಿಗಳ ಬಗೆಗಿನ ವಿಷಯಗಳು, ರಾಜಕೀಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ. ನಮ್ಮ (ಕನ್ನಡದ) ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯಲ್ಲಿ ಇದೆಲ್ಲ ಇದೆ. ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ಸಮಾಧಾನವಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳ ಹೊಸತನದ ಬಗ್ಗೆಯೂ. ಮತ್ತಿನ್ನು ಅಲ್ಲಿನ ಪೂರ್ವಗ್ರಹಗಳು, biasಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತಾಡುವುದೇ ಬೇಡ. ಇಂಗ್ಲಿಶಿನಲ್ಲಿ ಈ ಥರದ ವಾತಾವರಣ ಏರ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ನಮ್ಮಲ್ಲೂ ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಆಗಬೇಕು. ಮತ್ತೆ ನನ್ನ ನಂಬಿಕೆಯೆಂದರೆ ಅದು ಆಗುತ್ತದೆ ಕೂಡ.

ನಾವಡರ ಬ್ಲಾಗಿನಲ್ಲಿ ಈ ಮೆಟಾ-ಬ್ಲಾಗಿಂಗ್ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಒಂದು ಸಂಘಟನೆ ಮೂಲಕ ಬೆಳೆಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚೆಯೂ ಇದೆ. ಇದೊಂದು ಒಳ್ಳೆಯ ಯೋಚನೆಯೇ. ಆದರೆ, ಇದು ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಅನೌಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ಉಳಿಯುವಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಅಲ್ಲದೇ ಇದರಲ್ಲಿ ನಾವು ತುಂಬಾ ambitious ಆಗಿ ಕೈಹಾಕಬಾರದು. ಅದರಿಂದ ನಿರಾಸೆಯೇ ಹೆಚ್ಚು. ನಾನೂ ಹಿಂದೆ ಕೆಲವೊಂದು (ಇಂಗ್ಲಿಶ್) ಬ್ಲಾಗುಗಳ ಗುಂಪಿನ ಮೀಟಿಂಗಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದೇನೆ. ಬಹಳ ಬೇಗ ಎಲ್ಲರೂ ಆಸಕ್ತಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಅದರ ನೆನಪಿಲ್ಲದಂತೆ ಉಳಿದುಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ.

’ನನಗೇನು ಲಾಭ?’ ಎಂದು ಕೇಳುವವರಿರಬಾರದು ಈ ಸಂಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಅಲ್ಲಿ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೆದ್ದಿದೆ. ಹಾಗಿದ್ದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಅದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಪ್ರವೇಶ ನಿಷಿದ್ಧ. ಅಲ್ಲಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ! ಯಾಕೆಂದರೆ, ಲಾಭವಿಲ್ಲದೆ ಯಾರೂ ಏನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾಡಬಾರದು. ಲಾಭವಿರಬೇಕು. ಆದರೆ ಆ ಲಾಭದ ಅರ್ಥವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ನಾವು ಸರಿಯಾಗಿ define ಮಾಡಬೇಕಷ್ಟೆ.